Ramri buai damdawi tha ber (Part-1)

Kum hnih kal ta (dt. 8/8/2019) ah khan 'Ramri buai i chingfel ang u’ tiin ṭhahnemngai takin Vanglaini-ah hian ka lo au chhuak ve tawh a. Khata ka rawtna kha kan duh leh tum reng vang pawh ni em em lovin dt.26/7/2021 khan kan tawng baw palh ta a, ka lo sawi lawk tawh ang chiah khan hmanraw inangah chuan vaiho chu kan ngam ngei e.

Chuvangin, ka thil rawt tawh kha han sawi thar leh ṭul ka ti tlat a, a tlangpui tal kan thual leh ang e.

Ramri buai chinfel hi chu tu tan pawh thil harsa tak mai a nih avang hian ngaihtuahna fel leh ṭha tak kan neih a ngai. Assam ho phei chu power hmanrua leh mihringah leh thil dang dang intodelh thlengin kan tluk lo vek. Hei vang tak hian kan tluk theihna lai awm chhun ka hriat ka duh em avangin he thu hi ka rawn au chhuahpui ve a ni.

Ramri hi chu inrem/ sawifel mai hi rin aiin a harsa ṭhin. A chhan pawh hriat dan inang lo leh duh dan inang lo hi inṭhenawm a awl khawp mai. Kan hriat dan lah hi, ngawi teh u helam deuhah hian rawn sawn leh deuh teh u tih lam ni ta lo hian in va rawn sawn thui ve, in duhamin ti dik lo kan ram in ti zim zo vek dawn tih lam hlir ve ve han sawi rem hi chu a buaithlak duh viau.

Nikum hmasa lama ka rawn sawi tawh ang deuh khan ka rilruah hi chuan Naga unaute leh keini hi a lang lian lo thei lo. A chhan chu Assam nen thoa an inepna (ramri buai) ah kan Mizo pa ngei Pu Lalthara te hmahruai ter ter theihna, an Dimapur khawpui te pawh Assam ho hnen aṭanga an laksak nia lang. A chhan chu Naga hnam ni lo Dhimasa (Assam mihring) an pi pute sulhnu an khawlai lun laiah tun thlenga hmuh mai theih la awm te han hmuh khu chuan tunhma chuan Naga ram ni lovin Assam lam chenna thin tih a chiang tlat a ni.

Ka sawi tawh ang khan Kohima khawpuia SBI main branch a pawisa khawihna a mawhphurtu a ka awm laia Dimapur aṭanga pawisa lak (cash remittance) kan tih dawn ṭuma an police SP nena kan indawr kha ka theihnghilh thei lo. Manipur ramriah hnam thil engemaw tih tur programme ruahman sa an lo nei a. Manipur lam tan thil pawi lutuk ni lem lo mahse thil ngaihmawh awm deuh hlek niin a lang.

Kan pawimawh ve dan te ka thiam ang tawka ka hrilh a, kan sipai mamawh pawh a tam loh dan leh keinin a kan hlauh em em RBI instruction kan ngaih pawimawhzia nen theih tawpa ka sawi hnuah a ni chuan engmah min puih theih loh thu min hrilh a. Duty post pawimawh kalsan remchang lo tlemte tih loh chu Manipur ram dep, an thil hawnna turah chuan kan sipai zawng zawng kan kaltir vek dawn a ti mai a. Keini Bank pawimawh leh ramri boruak ṭang pawimawh chu thil tehkhin chi a ni lo tih a ṭawngka leh a chezia aṭang chuan hriat a harsa lo.

Heta ka sawi duh chu, an ni chuan ramriah zirlai, nuho, NGO leh a dangte hmatheh lovin an sipaite ngei ṭhahnemngai takin an tir vat ṭhin. A ṭul phawt chuan inkah nghal an inpeih at ṭhin avangin an tisual lo fo ṭhin. Mahse hemi ṭum hian heti taka sipai inralring ni mahse silai an hmet puak ta miah lo a ni.

Kan tihdan leh an tihdan inang lo lai nia ka hriat chu, hnam thil buaina a awm apiangin keini chuan buaina tihreh tumin nasa takin ti lo turin kan inkhap/dawm bet ṭhin a. Inkhap daih mai a harsat chuan a chan chhe zawk leh a tuar zawk pawh ni eng ang mah ila, teargas, curfew, IPC chumi khami kan puanga buaina tihreh kan thupui ber ṭhin. Anni (Naga-ho) ve thung chuan inkhap beha buaina tihreh lam ai chuan inṭanpui an buaipui ber niin ka hria. An hotute hian rum takin puih in ngai em, eng nge in mamawh, ralthuam nge mihring, lo zam reng reng suh u tih hi an thupui ni mai awmin ka hria.

Awle, a sei lutuk loh nan ka duh dan rawtna rum deuh hlek han siam ka duh a. Ka lo thlir ve dan chuan dt 26/7/2021-a silai kan hmehpuah aṭang chiah khan Assam-ho hian min hre chiang ṭan ve ta a. Chiang lehzuala inhriattirna ṭha ber chu SILAI hi a ni tih kan hriat loh hi ka hlau em a ni. Mal leh mala vai hlau/bei ngam lo hi kan awm a nih pawhin kan tlem viauin ka ring. Chuvangin min tam hneh ṭhin hle si a kan hlau lo va, kan ngam em em a ni tih hi ramriah na na na hi chuan silai hmangin kan lo hrilh hre ngei ngei ṭhin tur a ni. Kan hun kal tawh tlem kan thlir kir pawhin, ṭawngka emaw dan emaw dikna emaw hmangin sawi fel kan tum ṭhin a, anni'n an til tamna chhuangin/ JCB/dozzer /silai / sai /teargas/tiang leh an duh apiang hmangin tu mah khaptu nei ve lovin zuam takin huai zawk chan changin an lo thawk a, an duh leh kan thlam an hal a, an ṭhiat a, harsa taka kan buh leh thlai chinte min tihchhiatsak a, min nau cheiin kut an lek ṭhin a nih kha.

Kan cho ve em em laiin natna leh hliam kan tuar ṭhin a, eng vang nge kan tih chuan silai mu hi ṭul fêtah lo chuan kan hmang phal tlat lo va, kan hman mai ngam loh ṭhin vang chauh a ni. Tun lai ṭawngkam takin silai hman hi kan hlau over ṭhin a, Firing order inpekte hi mi state tih turah kan ngai rei em a ni. Kan police te hi firing order neisain ramriah awm se la, an lo kal hnaih hlek hi chuan hmui ni lo silai kaw hmawr ngei hian lo biak ṭhin ni se. Silaia inkah hi serh viau ai chuan tih ṭhan a, thiam tum hi a ṭha hlein ka hria.

Silaia kap tih vanga kah hlum kher zel a ngai chuang lo va, 'Hei, lo kal hnai su, thu in awih loh chuan kan that mai ang che u,' tih nan an ke lam kahte, anmahni kap fuh duh chiah lova an bul hnai kah te, thah ngei ngei tuma kahte, silai kah dan tur hi chi hrang hrang a awm tih kan hriat thar a ṭha khawp mai. Hetia silai hmanga kan lo biak ṭhin hi chuan zirtir rei ngai lovin an sawi tur chu, Mizoram hnaiah chuan a kal chi loh a hlauhawm lutuk tih bak an sawi lo vang. Hman ni deuha Zophaia Assam police-ten silai nen keini lam civil kut ruak, hmeichheho nen duh tawka min sawisak hnuah an biakin tur tluang taka an han sak lai khan ka lo ngaihtuah ve mai mai chu hei hi a ni. Hei, lo sa tawh suh u kan tih chung chung pawhin an sa lui zel mai si a, engtin nge kan tih dawn i rem hriat dan danin lo zu buaipui mai teh tiin rin loh takin min tir palh ta hlauh se ka lawm teh ang chu! Police 2/3 emaw hruaiin an hmuh chian theih loh hmun aṭanga kap fuh duh chiah si lovin han kap pep pep mai ila, an sak tui vak hi ka ring lem lo. Kan silaite hi hman a ṭul hle hunah pawh hmang mai ngai si lo hian eng atan nge kan put kual kan put kual tih hi ka zawhna a ni. Kan hlau eih lo va, kan ngam em em a ni tih leh hnam kawlhsen tak kan ni tih hi a taka kan hrilh hriat vat an ngai a ni. An sipaiho pawh ni sek sek se, min rawn hnaih vak ngam loh phawt chuan kan ti fuh zawk hrim hrim ang. Kha kha keini mihring tlem zawk leh pachhe zawk tan chuan ramria duty dan a tawi thei ang bera kan sawi theih ni ta mai se.

Ramri lamah khatia kan zia kan thlak lai khan kan puteho leh mipui lam ve thung chuan kan Mizo tlawmngaihna ze mawi tak nen, hawihhawm tak leh ṭawngkam ṭha takin nun kan zir a ṭha hle mai. Ṭawngkam chhe deuh leh chuangtlai chelek lo va, polite taka biain Mizote ṭhatzia leh felzia uar taka an sawi ṭhin theihna turin ṭan i la sauh sauh zawk ang u. Chutih laiin central/Assam kan pute'n an biak leh dawn chuan kan hun kal tawha Assam lamin min rawn tihbuai tawhna zawng zawng, a hun leh ni, a hmun leh a tuartu engkim a fiah thei ang berin sawi zar zar thei ngei turin inbuatsaih a ṭul hle mai. Tichuan inbiakrem tuma indawr leh ramria kan chet dan hi chu i ngaihpawlh/chawhpawlh tawh lo hram ang u. Inbiakremna lamah hawihhawm takin, ramri lamah rum tak leh kut rang takin a ṭhat ka ring.

Eng hunah pawh ramria kan buai apianga kawng dan/economic blockade an tih apianga buai mai mai lo tura hnathawh tam, intodelh, tuarchhel kan zir thar a ngai ta hle mai. Tih tak takah chuan kan buai miaute chuan harsatna hrang hrang kan tawk ang a, kan rilte pawh a ṭam ve bawk ang chu maw le. Ram buai lai pawhin kan unaute (MNF) ṭhenkhat pawh chawlhkar khatte, a aia rei daihte rampalailengah lehnghal chaw an nghei theih ṭhin kha maw le. Engpawh ni se, dawihzep deuha puar ul ai chuan huaisen deuha rilṭam hi kei chuan ka thlang zawk e. Bike ring deuh deuh khalha khawlai dunga chak tak taka tlan pur pur ringawt hi chu a ṭhing tawh riau a ni. Kan ramah hnam dang, hming pawh ziak thiam mang lovin hnathawh tur an nei reng thei a. Chutih laia keimahni Mizoram leilung neitu ngei (lehkha thiam daih zawk) ten hnathawh tur kan hre lo leh hnathawk lova kan tei mai mai hi chu a fel lo tak zet tih kan hriat a hun ta hle mai. Vaiho duh duha vau theih leh chaw ngheitir mai mai theih khawpa rethei leh intodelh lo nih hi zah nachang kan hriat a va hun tawh tak em. Chuvangin huaisen ngam tur khawpin hna i thawk teh ang u khai, a tlawmthlak lutuk ta em mai.

Chutichuan ramri buai hi chu chinfel mai hi rin aiin a harsat ṭhin avangin leh hun rei vak lo chhunga kan chinfel mai hi ka rin loh em avang hian ramri hi chu ka rawtna ang deuh hian kan police-hoin rum takin veng se la, keini'n kan hmazawna kan tihtheih awm apiang taima takin intodelh tumin hna thawk bawk ila, kan tifuh ber ang tih hi ka rin ve dan a nih avangin kan sawi ve a ni e. Heng rawtna paukhauh leh rum tak kan phuhchhuah ve ngawt nachhan pawh tun aṭanga kum za (100) lo kal leh hunah pawh hian kei chuan kan ramri hi chu a fel ka ring chiah lo. Rin loh taka a lo fel ta hlauh a nih leh a ṭha hlei hlei kan ti mai ang chu. Ramri hi kan tihfel si lova hetia kan tihdan ṭhin pangngaia anni police leh keini civil mi inhmachhawn fo hi chu sim a hun ta hlein ka hria. A tawi zawngin, an ngam zawng emaw min ti tlat lai tak a hi ka lo buai ve ṭhinna chu a ni. Keini lahin hmanraw inang inzat leh inzatah ngat chuan kan hlau der lo mai ni lovin inzat kher lo pawhin kan hlau teuh si lo va.

P.C. Rodingliana