Written by
Lalromawia
Dâm Vêng, Aizâwl

Anni hi Mizo ringtu hmasa an ni ang em? Thangkûnga leh Thanghlianga

Kristian kan nihna a la rei loh teh lul nên thil kan lo chhinchhiah mumal loh avâng hian thil hlui hret chu kan hriatdân a inang lo thuai zêl mai a, ziaka chhinchhiah lamah hian ṭan lâk a ṭûl hlein a lang. Mizo zîngah Pathian thu awih kan chhût dânah kohhran hi chuan Baptisma chang hmasa hi niah kan pawm mai niin a lang a. Amaherawhchu Lal Isua ring hnuhnûng zâwk khân Baptisma chantîrtu Pastor awmna hnaia a awm chuan a chang hmasa zâwk thei a. Ringtu hmasa kan chhût dân te, kan hriat dan te hi a inang lo nuala a lan avângin hêng mi pahnih - Thangkunga leh Thanghlianga te chanchin hi ka han târ lang ve ang e.

1. Thlahtu lam: Thangkûnga leh Thang­hlianga te unau hi Thanghlûma leh Thang­chhîngpuii fate an ni a, Thangkûnga chu kum 1876-ah piangin Thanghlianga chu 1879-ah a piang (Thanghlianga hminga Hlianga lai tak hi thlûk hniama lam rik tûr a ni). Thanghlûma hi chu a thlahtu lam chanchin chhui tûr ka hre lo. Thangchhîngpuii hi chu lal fanu a nih avângin a chhui theih deuh. Liandova te unau siam liantu lal Lêrsia thlah kal zêl kha ni a sawi a ni. Vâlliauvan Vumburha a hring a, Vumburhan Thuama a hring a, Thuaman Ngâna a hring. Ngâna fate zinga pakhat, Thangchhîngpuii chu tûna kan sawi lai mêk Thangkûnga te nu hi a ni. Rev. William Williams-a lo mikhualtu, Bûngkâwn lal Dokhama kha Ngâna fa bawk, Thangchhîngpuii chhangtu a ni tih lo hre hmasa ila.

2. Chanchin hmasa lam: Thanghlûma leh Thangchhîngpuii te nupa hi Zawngṭah khuaah (pasalṭha Neuva chênna) chêngin an fate pahnih pawh hi he khuaah hian an piang a ni. Zawngṭah khua aṭang hian Thingsei-ah an kai a. Hetah pawh hian rei awm lovin Sumsuih khuaah (Zawngṭah khua aṭanga sum an suihna hmun) an kai leh a. Hetah hian an pa Thanghlûma chu a thi a. Thangchhîngpuii chuan a fate chu a u Dokhama, Bûngkâwn lal inah chuan a luhpui ta a. Kum 1891, March ni 20 (Zirtâwpni) khân Rev. William Williams-a leh a ṭhiante pathum - Kasinat-a (Assamese), U Khannai-a (Khasi ringtu) leh Benjamin Aitken-a, chanchinbu Editor (Free church of Scotland kohhran upa) te chu Aizâwlah an lo lut a. Rev. William Williams-a chu Bûngkawn lal Dokhama inah an thlentîr a. Chutih lai chuan Thangkûnga te unau pawh hi Dokhama inah chuan an lo chêng ve mêk a ni.

3. Ringtuah hming ang pe: Rev. William-a te Aizâwl an lo kal lai hian Aizâwl­ah Khasi te, Naga te, Nepali te an awm ve nial tawh a, ringtu ni tawhsa leh Chanchin Ṭha hre tawh ringtu la ni lo te an ni. Hna thawh loh ni Chawlhniah ko khâwmin Chanchin Ṭha an hrilh a, mi za emaw lai an ni ve. Ni dangah chuan Williams-an lal Dokhama leihkapui aṭangin Vai ṭawngin thu a hril ṭhîn a, Dokhaman Mizo ṭawngin a letling ṭhîn. Rev. Williams-a Dokhama ina a lo thlen lai hian Thangkûnga chu kum 15, Hlianga chu kum 12 an ni a. Dokhaman “Nangni unau hi Pathian thu awiah in hming pe rawh u”, a tih chuan, “Lâwm takin kan hming kan pe ta a ni,” an ti.

4. A hnu lam: Kum hnih khat chauh hemi hnuah hi chuan Aizâwlah an awm zui ta a nih hmêl e. Dokhaman “Hnathawk rual in ni ve tawh, in khaw lamah haw phei ve tawh rawh u”, a ti a, Sumsuihah an haw phei ve leh ta a ni. Chumi hnuah pawh ringtua hming an pêk chu an zahpui ngai lova, an chhuang êm êm zâwk ṭhîn. An nuin rei a dampui tâk bîk loh avângin fahrah an lo ni ta a. Unau inngeih leh

ṭangrual ṭha tak an nih avângin rethei bakberh lutuk chuan an awm ngai lo. A hnu zêlah phei chuan an laina hnai leh hnai lutuk lo deuh pawh an anpui fahrahten an rawn fin ve zêl a, chhûngkaw hung tak an lo ni ta a. Member sâwm chuang zet an ni reng a, sawmhnih an han hawlh thuak thuak châng pawh a awm.

5. Chanchin kal zel: Zosâp Missionary-ten zirna school an din tâkah khan Thangkûnga chuan hlo thlovin a nau Hlianga chu lehkha zirtîr a. Tluang taka zirin Upper (pawl 6) chu ṭha takin a zova. Hmuifângah zirtîrtu hna thawkin Hmuifâng leh Sumsuihah Kohhran an din niin a lang. Hmuifâng aṭang hian 1920 vêlah Lâmchhîpah an sawn a, Lâmchhîp aṭang hian Lungchhuanah an sawn leh a, Lungchhuanah hian Kohhran Upaah an thlang nawn leh nghe nghe. Lungchhuana a chên lai vek hian zirtîrtu hna pawh a chawlhsan a. Lungchhuan aṭang hian kum 1940 vêlah Sialsîrah a pêm a. Sialsîr aṭang hian kum 1950-ah Chhingchhîpah a pêm leh a, hetah hian a thih thlengin a chêng a. A u Thangkûnga erawh chu khawiah mah insawn lovin Sumsuihah a awm zêl. Ringtu an nih an lantîrna langsâr tak pakhat chu an lehkhathawn kâwmah hian chiang takin, “Isua lam en fo rawh,” tih hi an ziak zêl ṭhîn.

6. Ringtu hmasa ni âwma an lan dân: Ringtu hmasa an nih thu, Rev. William Williams-a hnêna hming an pêk thu hi tîmna leh inthlahrunna nei hauh lovin an chhûngte leh mi dang hnênah an sawi ṭhîn. Zosâpte chu an laichîn hnai berah ngaiin chhûngteah an pawm hmiah zêl a. Khua an fannaah pawh an remchân chuan an zui zêl ṭhîn. Kohhran an intineitu êm êm bawk. Rev. William Williams-a hnêna hming an pêk thu anmahni sawi ngei hretu hêng Pi Lianzêli, Field Road, Serchhîp; Upa Ngairuaia, Sumsuih; Upa P.C. Thangzuala, Sumsuih; Pi Saingûri, Sumsuih; Upa P.C. Thanglâwta, Dâm Vêng, Aizâwlte hi biak theihin an la awm.

Rev. C. Lalrampâra (L), Republic Vêng hi Pathian thu a zir hmaa Chhingchhîpa zirtîrtu hna a thawh laiin, Pu Hliangan ringtu hmasaa chhinchhiah an nih leh nih loh thu Synod Office a zâwt tûrin a chah a. Pu Rampâra hian Synod Office-a Rev. Liangkhaia a hmuh thu leh, Baptisma chang chauh an chhinchhiah tih a lo hrilh thu a sawi a. Pu Hlianga chuan, “Hming zawng kan pe hmasa ngei a, mahse, thingtlângah (Sumsuihah) kan awm daih a, Baptisma-ah chuan kan hmasa lo rêng a ni”, a ti. Pu Rampâra hian Pu Hlianga tupa, P.C. Rinkunga, Salem Veng, Aizawl a thih ṭumin ringtu hmasa ber thlah an nih thu a sawi nghe nghe. Tin, Pu Thangkûnga phei chu Sumsuiha a thlân lungah Kristian hmasa ber a nih thu ziah lan a ni.

7. An chanchin ṭhenkhat: Pu Thang­kûnga hi chu lehkha thiam lo, lo nei mi mai a ni a, khawtlâng leh kohhran neitu takah mipuiin an ngai ṭhîn tih bâk hi sawi lo mai ila. Hlianga hi chu lehkha thiam hmasa leh kohhran Upa hmasa a nih avângin sûlhnu a ngah deuh va. 1914 Presbytery-ah Hmuifâng (Sumsuih) Kohhran Upa atân nemngheh a ni a, a hnuah Lungchhûan Kohhran Upa atân thlan nawn leh a ni. Kum 1972 May ni 20 khan a thi.

Pu Hlianga hi ziaka thil chhinchhiah taima tak a ni a, Diary ṭha takin a ziak reng bawk. Chubâkah lehkhabu lian tak neiin thil pawimawh a chhinchhiah zêl a. Kum 1964 khân chhingchhîp khua hi an kâng vak mai a. A thil chhinchhiahna bu dah khâwm Thûl pahnih khat tlat chu a kâng ral zo ta a, a ui hle.

8. Thlahte lam : Pu Thangkûnga leh Thang­hlianga thlahte zingah Politics lamah chuan Zoram Nationalist Spokesman Pu P.C Thanglâwta hi a ni deuh mai. Kohhran lamah hian Pu Thangkûnga fapa Chalkhûma chuan Cherrapunji-ah Theology zirin tirhkoh hna a thawk a. A tupa Rev. P.C. Pachhûnga chu tûnah hian Synod Office-ah Executive Secretary hna a thawk mêk. A tupa tho Rev. Hmingthansânga Pachuau chu Marpara (Ramthar) bialah Pastor-in a awm mêk bawk. Upa P.C. Thangzuala, Sumsuih te, Upa P.C. Laldinpuia, Bîlkhawthlîr (Kualmawi Kohhran) te hi a tute an ni. Upa P.C Thanglâwta, Dâm Vêng, Aizâwl hi Pu Hlianga tu a ni ve bawk.

Lalromawia, Dâm Vêng, Aizâwl