Zu vang ni lovin lu a hai, Vangchhia a chhe dawn lo
Hun kal tawha mihringte lo khawsak tawh dan hre chiang turin History chauh hi a tawk lova, Archaelogy leh Anthropology pawhin vawnfung pawimawh tak a chelh a ni. Chuti chung chuan mahni state hming chawi meuha University kan neih hnuah pawh heng subject pahnihte hian Mizoramah ar khual pawh a tluk lova; chutih laiin INTACH Mizoram Chapter sulsutnain ASI Aizawl Circle - Manipur leh Tripura bial tel tur a ding vuah lawi a. “Kan têt laiin putar kum 90 a ni tawh a, chu mi sawi dan chuan” tih kum upa lamin an sawite chu kan thuthlung vawn tlat lawi a. Mizoram hian tuihâlna chu a nei a ni.
Chu chu ka lu tihaitu a ni lo. MLCP Act avangin a hai hek lo. Kawtchhuah Ropui-a lungphun tam taka milem kher pâwn, a lem han en reng reng pawha ‘pi pute sulhnu a ni’ tih tur, an hnam nun ziarang pholang vek si, an hmanraw neih ṭhat dan tur leh kut themthiam dan ngaihtuaha pi leh pu te chanchin fiah taka kan chhui phak chinin lu a tihai dante chu tun hunah hian luhchilhna hun a awm lo a. Kumin 2018 kum thara Archaeological Survey of India te’n an hai chhuah belh leh an lo hai chhuah tawh tam dan ngaihtuahin ‘The lost Civilization’ tia an tha tho hming koh pawh chuan a ni telin a ṭan hmun a sawh nghet tial tial a. Lungpher remchang apianga tawng khat leh a chanve aṭanga nguntâng chen vela ban khur niawm tak lung an ker khuar ṭeuh leh in hmun hlui kaiṭen lungtian niawm tak (hman lai inphumna hmun -megalithic burials niawm tak) hmun tam taka awm thluahte chu khualzinte tan ennawm mak a la ni dawn chauh niin a lang.
Lungphera ban khur niawm tak an ker khuarte chu ban phunna tur chi ziazâng a ni lo; ni ta se khawvela in ban khur zing ber leh mumal lo ber a ni dawn si a. A then sûm khat dan lek leka inhnaiha an ker laiin, tawng khat aṭanga ṭangphela inhlat te a awm bawk a. Tui dahkhawl nân lah hmang dawn se; lian deuh zawka kerin lungker hna a hnakhat zawkin a dawng hlawk zawk dawn si a. Sakhaw lam thilah ngaihsak dawn ila, sakhaw biak hahthlak tak chu a ni ngei ang. Ngaihdan awlsam taka siamte chuan ngaihdan nuih zatthlak ang reng tak an chhepchhuak a ni deuh ber zel bawk si a. Hetiang lungphera lung ker kuar hi kham karah te pawh a awm zel a. Lianpui leh Tualcheng ramahte pawh a awm niin an sawi. Kan pi pu - Mizote hmun hluia lungsum nên erawh sawi zawm chi a ni lova, a kua zawng zawnga den tur thil engmah an nei lovang. Heng sulhnu hlui zirchian hi a na mai lo va, ngaihdan huai tak siam nghal tum maite chu an daw huai deuh tihna a ni lek fang. Chuvang chuan khawchhak tlangdunga hmun hluite hian ‘zirna tawpin tai nei lo’ ṭhangtharte hnenah a pe dawn niin a lang. Chumi tur chuan Mizoram sawrkar pawhin a zak a kau a ngai.
“Lung ker khuar leh lungtian khawmte chu Kawtchhuah Ropuia lung phuntute sulhnu a ni ang” tih chu ngaihdan awihawm tak anga a lan laiin, kar kal taa ASI Excavation Team te’n an thil haichhuah chuan lu a tihhai belh leh ta zel a. Chu lai hmun chu chiang leh zuala sawi dawn chuan zirmite ṭawngkam hawh a ngai tawh a - Lat. 23°12'2.13"N leh Long. 93°20'20.86"E intan tlangna laia awm, tuifinriat zawl aṭanga 5268ft a sanga awm a ni. Hmun hlui laichhuaktu pawlte hian lung intiang khawm bulah ruhro ilo a awm takin tia an laihna lamah lungpher/ pialtlep lai chhuakin he lungpherah hian he hmun lo luah tawhtute lung ker khuar a lo awm nual a. Leiin a lo chhilh tawh bâka lungkher kuar ṭhenkhat chu lungtian khawmin a chhilh ṭhen bawk a ni.
Hemi a nih avang hian lungtiang khawmtute aiin lung ker khuartute chu an lo cheng hmasa tawh tih a rinzawn theih a ni. Chuti ni se, “Kawtchhuah Ropui lungphuntute chu a tu zawk nge niang” tih chu zawhna lian tak, lu tihaitu a ni leh ta zel a ni. Heng bakah hian hlum bel keh them chi hrang hrang - bel vuak dan phung inang lo leh thiamna inang lo (different levels of technology) hmuh theihte pawhin hun hran hranah hnam hlawm hrang hrangin an luah tawh a ni thei ang em? tih chu zawhna mai pawh ni lo, thil langtlang deuh ruak sa a ni.
Lung ker khuar chhilhtu lei nawi hnuai lama awmte pawh lungah chang titih tawhin, lei thuah thip zirmi (geologist) te chuan hemi hmang hian hun phêk an keu thei ngei ang.
Heng hmun hlui laih avang hian Vangchhia a chhe dawn lo; a ropui zual zel dawn a ni. ASI te hnathawh avang hian in 170 nufa Vangchhe khuaah hian sum a luang lut mek zel a. Ṭhalai awm awl a awm theih loh, a thatchhiat theih hek loh. Hmun hlui hai faiin kawla ni chhuak an chhiar a, a hmunhma siamrem leh cheimawi hna thawkin an hmanhlel a. Mihring sulhnu hlui an hai chhuahte chu dim tak leh uluk takin an hai chhuak a. Zirmite zirchian atana a hlutna chu sumchang thil tehchiam a ni lo mai thei.
Sunhnu hlui fiahfai leh mawi taka an haichhuahte erawh hmuhnawm leh dawn tisei, zinmite lungkuaitu leh mit titlaitu a la ni deuh deuh dawn a. Pi pute kal kawng hlui, kham kara lung hmanga kal khan an rem leh, milem inker mak sak tak tak te, lung intiang filawr nalh tak tak te chu chawlh hahdamna tawk chiaha hlaa awm, ngaw thing leh hrui zâmte’n rimawi an tumna hmunte chuan zinmite a la ko khawm zel dawn. Chu chuan a takin New Land-Use Policy ṭha-mi a la siamsak a rinawm.
Mapuia Hnamte