RETHEITE RETHEIH CHHAN
Ei leh bara intodelh tura hmasawnna chungchang sawiho nikhua hian, mi ṭhenkhatin mi retheite retheih chhan chu an thatchhiat vang, tihtakzeta hna an thawh peih loh vang thawthangin an sawi teh chawk a. Retheihna leh thatchhiatna hian inzawmna zawng a nei nameuh a, mah se mi rethei zawng zawng hi an thatchhiat vang a ni em?
Retheihna hi thatchhiat vanga lo awm a nih chuan a nawlpuia kan rethei hi hnam thatchhe tak kan lo ni tihna em ni?
Retheihna la tem ngai lo emaw, hun rei tak nuamsa taka lo khawsa tawh, office chawlh pawha a pangngai renga hlawh la thei, hlawh nei chunga sawrkar duty emaw duty lo emawa an vah chhuaha mipui suma lei motora chuang chunga TA/ DA bill let thei tho, hlawh nei chunga an damloh nikhuaa an nupui pasal, an nu leh pa, an fate inenkawl nana mipui sum hmang thei, an duh hun huna sum duh zat zat puk thei tan chuan retheite retheih chhan hi hriat a har reng a ni.
Retheite tan hmasawnna (development) ruahmanna an han nei a, mi rethei, hun rei tak lo bet tlawk tawk tawhte kha hmasawnna ruahman an neih sak khan, tho nghal zawt zawt turin an beisei a, an tan thawhleh harsatzia erawh an hrethiam pha lo a ni.
Mi ṭhenkhat leh chuan kan hmanlai thawnthu inhlanchhawn ṭhenkhat, Chhura sekibuhchhuak, pialrala faisa rin leh a dang dangte khan vawiina thatchiat vanga retheihna hi a thlen a. Pathian kan rinna kawnga vanram ringawt thlir a, khawvel hnutiang chhawna lei hrehawm pelh hun nghahhlelh lutuk nen a inzawm niin an ngai a. He thil pahnih ṭangkawp hian tun damchunga khawsak kawng thuah min tiṭhuanawp an ti a ni ber a. Heng hi thatchhiat vanga rethei khawpa siamtu a ni meuh em?
Retheihna umbo nana ruahmanna siam tawh leh siam mek zawng zawng aṭang hian mi retheite kutah eng zat nge lut chiah?
Tin, kan thlahtuten nung khawchhuak tura khawvel an hmachhawn dan kha a rapthlak em em a. Khawvel danga nawmchen chak a, sekibuhchhuak leh pialrala faisa rin thlahlel an ni lo. Buh chi tuh leh chaw bel thlen inkar kawng thuizia hi kan ngaihtuah ngai em? Buh tuhna tur buatsaih tur pawhin lo vah, lo hal, mangkhawh a la ngai
bawk a.
Tun huna mite zingah retheihna avanga tawpintai awm loa tawrhna hmachhawn rengten, Jerusalem thar kan thlahlel hle hi thatchhiat vang a ni thei dawn em ni? Mi hausate pawh hian an thil neihte ui vangin khawvel hi la thlahlelin Lal Isua lo kal leh mai hlau viau se a mak vak dawn bawk em ni?
Kan thurin innghahna Bible hian vanram nawm turzia, lungngaihna leh ṭah awm tawh lohna, nuam zawng zawng kan neihna tur hmun hi thlahlel turin min zirtir a. Intluktlanlohna avang leh chhan hrang hrang vanga tuarna hlira khat khawvela kan awm chhung hian Lal Isua lo kal leh hunah nuam zawng zawng neiin, A hoin Jerusalem tharah kan cheng tawh dawn tih hian ‘lo inthlamuan ṭhin rawh u’, a ti asin.
Retheite hi chaw pe ringawt loin, an vote leisak ringawt bawk lo a, an retheih chhan zawh chhuah hmasak a, chhan chhuah tum tur a nih laiin, chutiang ai chuan retheiin awm reng se la, lalna leh thuneihna kan chan theih nan sum tlemtein an vote leisak zel ila tih hi an duh zawk em ni tih a awl rum rum!
Retheihna hi sum leh pai neih tlem satliah a ni ngawt lo, rilru a bet a ni tel. Rei tak lo rethei tawh chu sum leh pai pek ṭeuha ziaawm tura beisei theih a ni lo. A rilru chhuah zalen hmasak a ngai a, chu mi tur chuan zirna, anmahni dah pawimawhna (recognition) leh system ṭha a ngai. Kan tawnhriat tawh aṭang pawhin a chiang.
Khaw pakhat hi serthlum chintira hmasawntir tum ta ila. Serthlum huan siamna turin sum sem vak ila, hmathlir thiama huan siam tak tak chu tlemte an ni ang. Phone, TV, etc. lei nana hmang mai mai tam tak an awm ang. Eng vang nge? An tana kan ruahmansak man pha turin kan zirtirin kan kaihruai lo a, kan system-ah sum a hmanna tura ruat kher loha hmante chu tihphung pangngai (normal) a kan neih a ni. A petu sorkar lahin ngaihsak zui hek suh.
Engtin nge an hman tak tih monitor a awm lo a. Huan lo siam tak taktute thar sa hralh chhuahna tur pawh an ngaihsak chuang hek lo. Hetiang hian sawhthing, tung, oil palm, etc. loneitute kan va chin thlawntir nasa tawh tak em! An thlai thar chhuah man man zawka an hralh theih nana hmalakpui te, chumi chu a theih loh
pawha awlsam deuh tala bazara an phurh thlen theihna tur kawng tha pawh an pe thei hek lo. An thawh hah phu hlawh an hmu ve ngai lo ti ila kan sawi sual lo ang. Chuti chung chuan an thatchhiat vanga retheiah kan la puh lehnghal.
Mizote hi hnam thatchhia kan ni ngai lo. Khuantevik aṭanga hnathawk ṭhin hnam kan ni. Mahse awmze nei loa hah erawh chu kan peih bik lo. Thawh man awm loa thawh ai chuan thawh loh pawh a hlawk zawk ang chu, rilru tal a na lo ang a. Tunlaiah chuan mahni kuta inham berh peih lo, awlthawng taka leng zuar zuar, party
offi ce tlawh peih deuh deuhte hi a nih hi sum nei thei zawk chu ni. Hah taka lehkha zir ṭauh ṭauhte'n hna an hmu lo va, an aia thiam lo, party hruaitu hmelhriat nei zawk an tlin zawk zel chuan thawhrim chu eng nge a sawtna?
Police-a tlin duhin kum khat chhung zing dar 4 a thovin an exercise a, physical test-ah pawh tel ve lote hming a tling zinga a lan tho si chuan eng nge intihhah a ṭulna? Hetiang chin dan leh ngaihdan hi ṭhangtharin an ṭhanhnan chuan, thawhrim hian hlawkna a nei lo a, awm awl mai mai pawh zahtheih loh an chhuah theih viau a, mi tlawn thiamte hlawk zawka an ngaih phawt chuan kan hnam hma lam hun chu a thim hle ang.
Kan thlahtute thawn thu inhlanchhawn kha a ngaihnawm a, zahawm a, a thianghlim a, a lunglenthlak a ni. A ropui ber lai chu vawiina keini ang bawka an retheihna
zawng zawng chawlhsan a, pialrala faisa ringa Siamtu hnena an chen hun tur an lo thlir thiam kha a ni. Mizote hi eng vangin nge kan retheih? Mite hi eng vangin nge kan thatchhiat? Mite hi an thatchhiat vangin an rethei a ni ngawt lo a. Ram inrelbawlna kalphung (system) dik lo vanga rethei leh thatchhia an ni. Retheite hi ram rorelna dik lo leh ram hruaitute thil tih dik loh, ram hruaitute hleih neihna tuartu (victim) an ni.
Kan sawi tawh ṭhin a, kan sawi nawn leh ṭhin ang. Kumtina ram sum leh pai ruahman (budget) 90% chuang mah hi sawrkar hnathawk hlawh leh an inrelbawlnaah a kal zo vek a. Dan siamtu pawl leh sawrkar hnathawk (government servant) kan tihte hi Mizoram mipui 4% vel an ni a. Tin, dan siamtu pawl leh sawrkar hnathawkte hi democracy kalphung zawm ramah chuan ‘fatu’ tih an ni a. Mipuite'n rualkhai tak, tlai leh puar taka ruai kan kil theih nan kumtinin ruai sa bel - 10 an chhum a. Fatute chuan bel - 9 an chang a, mipui 96% te chuan bel - 1 kan insem ve ang a ni. Ram mipui 96% chan hi a beitham pawh a ni lo. A âwm ve lo tluk a ni.
Mahni inhaivurna thiltih dik lo leh, thlei bik neihna rorelna dik lo chuan retheite chanpual an ngaihtuah lo hulhual a. An ngaihtuah phak lo pawh a ni lo a, an ngaihtuah duh lo a ni. Rethei khaichhuahna tura scheme leh project hrang hrang, state sawkar ruahman emaw, central sawrkar ruahman emaw an han kalpui ve a, a
thawh nan motor an lei hmasa nghek phawt a. Chung scheme leh project aṭanga mi retheiten lei rem an rah vena tur sum ruahman chu an lo it ve ngawih ngawih bawk a, mipui chanvo ve chu a tir aṭangin a hek hem huam ta ṭhin a ni. Mizo ngeiin sawrkar kan kalpui a, chuti chunga tun thlenga kan rethei lutuk hi chu hruaitute
mawhphurh a ni chiang mai. Inen chian kan ngai a ni.
Hei hi Bible-in “Pachhiate inrawk a, pheikhawk bun khatin in hralh a, an lu chunga vaivut kai pawh in it a,” a tih chiah kha a ni. Mipuiin state budget-ah chanvo kan nei lo a, an hlawh leh an inrelbawlnaah a kal zo vek zel tih kan hria a. Heng mirethei khaichhuahna scheme leh project te tal hi chu lo awt ve ngawih ngawih lo se, an hmuhsit mirethei kan tlem ang a, miretheite retheih chhan puhna dang zawng pawh an awm lo mai thei asin.
Retheihna retheih chhan hi kan hmanlai thawnthu inhlanchhawna pialrala faisa rin leh Kristian kan nih hnua kan thih huna thlarau khawvela nuam zawng zawng neia
kan hawsak hun tur chauh thlira hna kan thawh ṭhat peih loh vang a ni lo. Ram inrelbawlna kalphung (system dik loh vang zawk a ni. He system hi rethei siam chhuaktu khawl a ni a. He system hi intluktlan lohna , inhnuaichhiahna leh inrahbehna a ni a. He system hi ‘a nunrawng’ a ni.