Sa thianghlim lo ei aṭanga natna kai theihte
North East (India) a cheng hnam hrang hrang te hi sa ei uar tak, kut ni vangthla a sa tel lo a tlei thei lo, amaherawhchu, kan sa ei te hi a hriselin a thianghlim tawk em tih ngaihtuah lem lo a ei ṭawk mai ṭhin kan ni fur awm e. Ram changkang apiangah hriselna an ngai pawimawhin ei leh in an uluk a, thianghlimna kawngah nasa takin ṭan an la ṭhin. Ran talh tur reng reng te chu rantalhna in (slaughter house) an lo thlenin talh nghal mai loin, Lairage (ran lo dah lailawkna) ah an dah phawt a, Vety Doctor (Meat Inspector) ten a hrisel leh hrisel loh uluk takin an endik (ante mortem) hnuah talh tlak nia ngaih chauh an talh ṭhin. Chumi hnuah uluk taka a sa leh kawchhung te ei tlak a nih leh nih loh an endik (post mortem) leh hnuah, mipuite lei theih tura zawrh chhuahtir chauh ṭhin. Aizawlah pawh slaughter house te chu kan han nei ve tawh na chungin mipuite hian kan la hlut tawk lo niin a alang.
Ran leh mihring tena natna kan inkaichhawn tawn theih (Zoonotic disease) hi tam tak an awm a. Sa thianghlim lo kan khawih leh ei aṭang te, natna vei hnute tui (bawnghnute) kan in aṭang te hian heng natna te hi kan kai ber a, chung natna lar zual deuh deuh te kan thlurbing deuh dawn a ni.
(A) Brucellosis: He natna hi bacteria (Brucella sp) in a thlen a ni a, bawng, vawk, kel, beram, sakawr leh lawi aṭang te hian mihring in kan kai tlangpui. Sangha aṭang pawhin tun hnai mai khan a kai theih tih an hmuchhuak. He natna vei ran hnute (milk) kan in aṭang te, a sa kan ei aṭang te, an serh aṭanga tui ril chhuak kut lawnga khawih aṭang te, chung tuiril kan mita a luh aṭang te in he natna hrik hi kan kai thei a ni.
Ran rai lai chuan he natna hian no chhiatna (abortion) a thlen ber a, chuvangin ran nau chhiat an lo awmin he natna vang a nih theihna a sang hle. Ran railai kher loah pawh a nu lam ṭhatlohna, serh aṭanga bawlhhlawh chhuak te an neih hian he natna hi an lo vei reng thei a ni. Kan ran te no kan chhar sak a nih pawhin kutkawr (rubber glove) bun ngei ngei tur a ni a, a chhan chu he natna hrik hi khang no te thi aṭang te, a pui serh aṭang a tuiril chhuak kan khawih aṭang te khan kan taksaah kan lalut thei a ni. Zir zauna ṭhenkhatah phei chuan kan vun aṭang pawhin kan taksaah a lut thei tih a ni. He natna hrik hian mihringah khawsik sang tak leh lu na te, chauh hluah hluah leh tha na te, khup, kiu leh dar te lo na in nasa takin a vung thei. Mipa-ah phei chuan chinna (sterility) hial a thlen thei a ni.
Kan sa leh bawnghnute in/ei tur te chu uluk takin kan chhuangso ṭhin tur a ni a. Kan chhuan so ṭhat phawt chuan heng natna hrik te hi an thi mai thei a ni.
(B) Tuberculosis (TB) : Mycobacterium bacilli-in a thlen TB hi a hming chu kan hre tlanglawnin, kan ranvulh bawng, vawk leh ar aṭang te hian he natna hi kan kai ber awm e.
Ram changkang (developed countries) ah te chuan ‘test and slaughter policy’ an ti a, vety doctor-in ranvulh te a han endik (test) a, TB vei an lo awm chuan ran dangah a inkai darh loh nan vulh zawm tawh loin an talh a, an phum bo emaw an halral ta mai ṭhin a ni. India-ah chuan kan ram a la retheih deuh avang te, sakhaw thil avang tein heng te hi kan ti ve thei lo a, chuvangin mihringin he natna kan kai theihna hi a tisang em em a ni. Sweden-ah chuan kum 30 chuang he natna vei an hmuh tawh loh laiin, keini ramah chuan he natna vei hi an la tam hle. A hlauhawm em avangin WHO chuan kum 1993 ah khan Global Emergency a puang hial a nih kha. A kai chhawn dan ber hi respiratory route, boruak a natna hrik leng kan lo hip luh khan a ni a. Natna hrik pai bawnghnute leh sa kan ei/in aṭang te, TB natna vei sa kan sawngbawl a kan khawih aṭang te in kan kai thei bawk a ni.
Mihringah natna hi chi thumin a awm thei a - Primary, Secondary leh Extrapulmonary Tuberculosis an ti a. Chuap natna, khuh vak vak te, khak hring nghulh te, khak thi te, khawsik vak te an thlen thei. Ran damlo TB vei ni a rinhlelh te hnute chu sawr loh a in loh tur a ni a, Vaccine lak te, ranvulh mithiam (Vety Doctor) te endik tir thin te hi hemi natna laka invenna te a ni.
(C) Neurocysticercosis (Taeniasis): Rulhut (Taenia sp.) in a thlen a ni a, rulhut te chu thluakah lut chhoin, natna hlauhawm tak Neurocysticercosis a thlen thei a ni. Sa (meat) chhum hmin tawk loh kan ei aṭang te hian he rulhut hi kan lo kai thei a ni. Vawk/bawng ek leiṭhaa kan hmanah heng rulhut tui (larvae) te hi a lo awm thei a, kan thlai te chu fai taka sil lo a, a hela kan ei leh mai chuan chung rulhut tui te chu kan kai thei bawk. India tennis khel thiam, Leander Paes a pawh khan he natna hi a lo vei tawh a, vawksa/ bawngsa a ei bawk si lo a, thlai hringa he rulhut tui lo awm a ei aṭanga kai nia rin a ni.
WHO-in a report danin khawvelah mi singnga vel he natna avang hian kum tinin an thi ṭhin. Kan hriat thiam dan ber tur chuan thluak a rulhut lut ti ila kan sawi sual awm lo e. Kan sa ei, a bikin vawksa te hmin taka chhum ṭhin tur a ni a, a hmin nge hmin lo tem chhin te pawh hi tih loh a ṭha. Chu mai bakah kan thlai hring te a hel a kan ei dawn chuan fai taka sil ṭhin tur a ni. Blanching an ti a, tui so a thlai hring chu thlak emaw, tui sa hu a dah emaw ṭhin hi he rulhut tui thah nan chuan a ṭha khawp mai.
(D) Toxoplasmosis : He natna hi rulhut (protozoa - Toxoplasma gondii) in a thlen a ni. Kan ran vulha he natna vei thei langsar ber chu zawhte hi a ni. Zawhte, he natna hrik pai ek aṭang hian mihringin he natna hi kan kai thei a. Nu in a naupai laiah a kai chhawngin, nau chhiatna hial a thlen theih bawk avangin a hlauhawm em em a ni. Hmeichhe railai chuan fimkhur thuah zawhte ek lo tih fai te hi tih miah loh tur a ni.
Kan chaw ei leh tui in turah te he natna pai zawhte ek a lo awm a nih chuan he natna hi kan kai thei a. He natna vei te nen mipat hmeichhiatna hman aṭang te pawhin a kaichhawn theih. Mizo ten zawhte sa kan ei lo nachungin, a sa ei kher lo aṭang pawh a kai theih a nih avangin fimkhur a ngai hle.
(E) Bird flu leh Swine flu : Bird flu (arpul hri) hi chu kan hre lar viau awm e. H5N1 Influenza A virus-in a thlen a ni a. Ar aṭanga mihringin natna kan kai theih hlauhawm ber zinga mi a ni. He natna hi chu sawi tam lutuk ngai loin kan hre tlang a, kan fimkhur tlangin a hriat a, kan sawi thui lo mai ang. Kum 2006 ah khan Maharastra, Gujarat etc ah he natna hi a lo leng tawh a. Kum 2007 ah Manipur-ah a leng leh a, kum 2008 ah West Bengal leh Tripura-ah te he hri hi a leng leh a ni. A kaihhruainaah chuan he natna kai awmna bial, kilometer 3/4 chhunga ar awm te chu tihhlum a, phum bo emaw halral vek tur tih a nia. Ar vulhtute tan chuan channa nasa tak (economic loss) a nih avangin he natna hi a ṭihbaiawm em em a ni.
Kan ṭhenawm state te he natna hlauhawm takin a tihbuai laia kan state a he hri a lo la lut ve lo hi kan vannei hle a ni. Chutih rualin ṭhenawm state te aṭanga kan ar lakluhte kan endik ngun loh chuan he natna hi kan lalut thei reng tih hriat a ṭha awm e.
Swine flu, (H1N1) virus-in a thlen pawh hi sawi thui lutuk a ngai awm lo e. A tirin vawkah he natna hrik hi hmuh chhuah a ni a, chuvangin a hming pawh hi Swine flu tih a ni. Amaherawhchu, he natna hi mihring tena kan inkaichhawn tawn a ni ber a, vawk te hian he natna hi an theh darh hauh lo zawk tih hriat tel a ṭha awm e.
(F) PRRS (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome) leh CSF (Classical Swine Fever): Tun hnaiah Mizorama kan buaipui luih luih PRRS (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome) leh CSF(Classical Swine Fever) an tih mai, vawk pul hri hi a sawi tel loh theih awm lo e. Virus chi khat Arterivirus-in a thlen a ni a, vaccine mumal tak a la awm si lo a, nasa takin vawk an thih phah ruih ruih a nih kha. Kan hre viau tawh chuan a hriat a, kan thupui lam, a hri vei vawk sa ei chungchang tlem han sawi zau lawk teh ang. PRRS leh CSF te hi mihringin kan vei ve thei lo a, amaherawhchu, a hri theh darh tu (carrier) ah kan tang thei thung a ni.
A sa chungchangah chuan he natna hrik hi sa kan chhum hmin that viau chuan an thi thei a, amaherawhchu heng natna an lo vei hian an natna dona te a lo chak lo a, natna dang tam tak an lo vei tel theih bawk avangin, vawk damlo sa chu ei miah loh tur a ni.
Sa aṭanga natna chi hrang hrang mihringin kan vei theih chungchang kan sawi a. Heng kan sawi tak te hi kan fimkhur tlan chuan inven theih vek a ni. Mithiam tena an endik ngei sa thianghlim tak ei a, in lo hrisel zel theih nan duhsakna kan hlan a che u.
- Dr C. Lalawmpuia1 & Dr Malsawmkima
1- M.V.Sc, Veterinary Public Health and Epidemiology
2- Teaching Associate, College of Veterinary Sciences,
Nagaland, CAU(I)