Ṭhangtharte hunah chuan a danglam tawh ang
Mizoram sorkar kalphung hi kum 1947 aṭanga kum 1991 inkar chhung zawnga India ram vai ho rorel dan, Soviet Union rorel dan phung an entawn, ‘socialist’ tih hming chawia sorkar department leh sorkar officer-te kuta mawhphurhna, thuneihna leh sorkar sum zawng zawng deuhthaw hlanna ang kalphung kha a la ni ve char char a. Communist ramte angin sorkar leh department-te an lal zual zel a, kan sorkar officer-te tel lo chuan ramin hma a sawn thei ta reng reng lo a nih hi.
He kalphung kan nin em em hi engnge a chhan kan sawi chiang dawn a ni. India ram a din tirh khan Prime Minister, Jawahar Lal Nehru khan Soviet Union (Russia) kalphung entawnin, Communist ramte tihdanin, ram chhunga mawhphurhna tam ber chu sokar department dinin a thawk zel a, sorkar ropui leh lian din kha a tum ber a ni. Sorkar department-ten ram tana hna pawimawh an thawk deuh vek a. Communist tihdanin ram kaldan tur kum nga atan ruahmanna siam ṭhin a ni a, sorkar officer lian ber berten ‘planning commission’ aṭangin an ruahman ṭhin.
Kum 1947 aṭangin India ram chu Communist ram ni loa lang siin, Communist kalphung angin a kal ngut ngut a. Sorkar department-ten hmasawnna hna zawng zawng an khawih vek a ni ber. Sorkar hnathawkte leh department-te enkawl nan India ram sorkarin a sum tam ber chu a hmang zo duak duak ṭhin a ni.
He sorkar kalphungah hian sorkar hnathawkten thuneihna an nei sang em em a. India rama sorkar hnathawkten planning commission-ah sorkar laipui leh state hrang hrangte sum hman dan tur thlengin an rel vek ṭhin a. Hna pawimawh zaawng zawng deuhthaw - power siam te, kawng siam hna te, industry te, car siam te, zirna lam te, transportation-te leh thil dang tam tak thlawhna service thlengin sorkarin a khawih vek a ni.
Mizoram sorkarah pawh India ram sorkar kalphung hi a vaiin sengluh vek a ni a. Department 50 vel teh meuhah hnathawktu tam tak, mahse, indaih ngai chuang reng reng lo an thawk ṭheuh a. Sorkar department-ten engkim deuhthaw an thawh avangin sorkar hnathawkte kutah thuneihna leh mawhphurhna a awm nasa a ni. A awlsam zawngin sawi i la, Mizoram sorkarin mipui hnenah power pek hna te, tui pek hna te, kawng siam hna te thawkin zirna in leh hospital a siam bawk. Sorkar department leh sorkar hnathawkten engkim an khawih deuh vek a ni ber.
Hetiang kalphung, sorkar hnathawkte lalna leh thuneih em emna, an kuta sorkar a innghah veknaah hian mipui nawlpui dinhmun a hniam em em ṭhin. A pawi ber chu mipui nawlpui, private sector tia sawi ṭhin, mahni ke a ding, soceity-te, co-operative-te, private company-te leh sorkar hnathawk ni lote tan thil a harsa tlat zel a, mipui an rethei zel bawk. Hetiang ‘socialist’ kalphung avang hian Soviet Union kha a keh darh a, East Germany a rethei a, Burma sipai sorkar socialist hnuaiah mipui an rethei hle tih kan hria.
India chuan kum 1991 khan a kalphung chu a lo thlak an ta a, sorkar hnathawkte enkawl ṭhin hna pawimawh tam tak chu mimal/ mipui kutah a hlan a. Sorkarin private lamte a ṭanpui (support) ve ṭan ta a, rorelnaah pawh mipui aiawh an thu ve ṭan ta a ni. Mizoram erawh chu a kalphung a la communist reng mai. Hna zawng zawng, bus thunun te, printing leh zu zawrh thlengin an khawih a. Heng hnate hi khawthlang lam ram ropuite kalphungah chuan mipui (private sector) an khawih tir vek a. Kan ramah chuan Head of Department leh officer-ten dan kenkawh hna an thawk a nih ber tawh hi.
Kan Zoramah hian ṭhangthar mi thiamte zingah khawthlang lam ram hmasawn tawhte kalphung hre pha, Mizoram sorkar kalphung retheih leh hahthlakzia hmu pha tam tak an awm tawh a. Heng ṭhang thar mi thlir thui leh hmu zauten min hruai hunah chuan kan danglam ve ngei ang. Chung mite chuan kalphung thar ṭha zawkin min hruai ve ang a, mipui nawlpui retheihna hi ziaawm hun a la thleng ve ngei ang.
Mizoramin raltiang ram a kai ve theihna tura mawhphurtu ‘Legislator’-te zingah ṭhangthar mi thiam leh viak ṭha, kalphung pangngai reng thlak danglam duhtute hi an lo chhuah ve thuai hun a nghahhlelh awm a, chung mite chu political party-tinte hian kan hma lawk inthlan lo awm turah hian a tam thei ang ber ‘official candidate’-ah rawn theh chhuak rawh u. Tute emaw, an sawi ang deuha MLA candidate puan dawn hnaiah jeans kekawr leh sneaker thar lei a, sam dum chawpa inti tlangval thar lehte ho hi hnawl ngam ang u. Mizoram hi ram hmasawn takah min hruai tur chuan, party a senior satliah ngawt emaw, “Tun ṭum chauh hi chu ka hun tawp a nih tawh avangin min thlang leh hram rawh u” titute MLA emaw, Minister emawah kan la dah zel chuan, hmasawn tik ni reng kan nei lo ang a, ‘rih artui’ phur ang lek kan ni kum khua ang tih a hlauhawm a ni.
Mizoramah hian MLA seat 40 kan nei a, heng zingah hian ṭhangthar a ngaihna hria, tunlai khawvel kalphung thlir phak hi mi 35 aia tlem lo awm thei se. Tun anga politics thu hlui sawia 1980 chho ang vela ram min hruai tum, kalphung thar hre thei reng reng lote hian mawhphurhna hi lo kian ngam ve tawh se; kan ram natna tam tak, mitinin kan sawisel luih luih hi chuan min kian san ve mai ang.
India ram lairil zawk leh hmarchhak inthlang zo hlim boruak kan hriat angin, ṭhalaite khawvelah ṭhalaite ngaih pawimawhna chang hria a piang political party chu Mizoramah pawh an ding chang ngei ngei ang.
R.Lalhmangaiha, Bethlehem Veng