Written by
Laldinpuia Tlau

HNA THLANAWM CIVIL SERVICE, MAHSE…

Civil Service tih ṭawngkam hi India rama chher chhuah nia sawi a ni. East India Company chuan, India ramah sumdawng tura lo kal ni mah se, ram zau tak a la thei tih a hre thuai a. Ram la zawngin a theihna a hmang ta vat a. Ram lak kawnga inhmang lei sipai leh lawng sipaite ni lo, a hnathawk dang zawng, sumdawnna lama inhmangte leh a ram lak sa awptute kha, kum 1765 aṭangin civil servant tiin hming a phuah a.

Hemi zul zuiin India sawrkar hian a hnuaia hnathawkte hi defense service leh civil service tiin a ṭhen phawk a. Defence chuan lei sipai, lawng sipai leh boruak sipai a huam; midang zawng chu civil service tia sawi a ni ṭhin. Tin, defence hi sawrkar laipui chan (union subject) a nih avangin state hnuaia thawkte zawng zawng hi civil servant tia sawi a ni ṭhin. Hei hian PSU hnuaia thawkte chu a huam lo. Civil servant-te hi an hnathawh nihphung azirin ‘specialist’ leh ‘generalist’ tia ṭhen a ni thin bawk.

India rama exam chi hrang hrang zingah mi ngaihsan ber, harsa ber ni bawk chu Civil Services examination hi a ni e an ti ṭhin. Heta inziak tling theite chu mi thiam bika ngaih an ni. An kaisang chak a, an hna chelh a pawimawh a, hamṭhatna an dawng hnem a, mipui rawngbawl turin remchanna an ngah hle a ni. Rei pawh an thawh hmain, hna pawimawh tak tak, Director, DC, SP te, a hnu deuhah Secretary hna te chelhin zahawmna puan an sin thuai ṭhin.

Chutih laiin, mithiamte chuan civil service hian a nihna leh hlutna a hloh nasa tawh niin an sawi ve bawk. A chhan lian pathum an sawi chu:- tun hma angin civil servant-te hian an nihna leh thuneihna an hmang ngam tawh lo a, minister-te lakah thuhnuai an rawlh tulh tulh. Pahnihna, sawrkar hian hna ṭhenkhat thawk turin mimal pawl (private sector organizations) leh pawl dangte (NGOs) a thawhpui ta a, chung hnate chu tun hmaa civil servant-te chauh thawh leh thuneihna ṭhin a ni a, tunah chuan thawhpuitu an ni ta zawk. Pathumna, India danpui anga panchayat leh municipality dinna hmunah chuan, hmasawnna hna reng reng thlan tlinte kutah dah a ni ta a. Civil servant-te chu hmasawnna khawihtu (implementer) ni tawh loin thawhpuitu (facilitator) an ni ta thung a ni.

Mi tam takin civil service kan tih hian All India Services leh Central Services te hi kan kawh tir deuh. All India Services-ah hian service pathum, Indian Administrative Service, Indian Police Service leh Indian Forest Service te a awm. Heng service pathuma hnaruakte hi competitive exam leh promotion hmanga hnawh khah a ni a. Promotion hmangin zaa 33 vel hi hnawh khah a ni ṭhin. Central Services-ah hi chuan service chi hrang a tam hle. A hming hmera sawi loin, hlawm lian tak tak paruk, heng - (a) Non-technical services, (b) Technical services, (c) Health services, (d) Railway services, (e) Para-defence services leh (f) Central secretariat services-a ṭhen phawk phawk a nih thu chauh hi sawi mai ila.

Mizoram sawrkar inrelbawlna a lian zel a. Hna lian dang chu sawi loh, Secretary post ṭhahnem tak chu state service tan dah a ni. All India Services bikah hian, MCS, MPS, MFS te hi IAS, IPS, IFS-ah an kaisang reng bawk. State service dinhmun lo ṭha ta hian, ṭhalai lehkha thiamte rilruah All India Services emaw Central Services emawa inziah tlin kher tumna a siam sak ta lo em tih chu zirchian ngai a ni awm e. Chhan hrang hrang avangin mi tam tak chuan Civil Services chang ni loin sawrkar hna hrim hrim an hawi kher tawh lo nia sawi a ni bawk.

Separation of Judiciary-in civil service hna thawh chin leh sawrkar inrelbawlnaa nghawng a neih dan hi tawi tein han luh chilh ila.

Separation of Judiciary hmanna hmun apiangah court-a thubuai zawng zawng hi judge-te chauh kuta awm a ni ta a. Hei hian tun hmaa court-a thubuai rem ṭhintu civil service ṭhenkhat hlutna a tikiam tia sawi ṭhin a ni. A dang leh chu, separation judiciary hmanna hmun apiangah Judicial officer-te leh District Court staff-te hi state sawrkar ta, High Court thuhnuaia awm an ni a. Chuvang chuan, anni hi civil service-a la chhiar tel tur a ni em tih thuah ngaihdan a phir phah.

Chutiang chu ni mah se, separation of judiciary tih hian, chhim leh hmar a hrang angin judiciary leh executive te chu an awm hrang tur a ni tihna a ni lo a. Nupa chu an nihna leh hnathawh hrang mah se, fa nei a, enkawl a, chhungkaw din tur chuan an thawh dun a ṭul angin judiciary leh executive te hian dan hmanga rorelna dik a awm theihna turin an thawk dun a ni zawk.

Infrastructure kan tihho zawng zawngah hian judiciary aiin executive mawh a lian zawk. Chutih laiin, district level-ah, department hrang hrang leh Head of Office-te chunga DC thuneihna hian court-te chu a huam ve lo a ni.

Tun hma leh zualah kha chuan civil services ṭha ber bera lut theite chu mi lian chhungkua, sap ram leh zirna in ṭhaa lut theite chauh an nih avangin mi bikte thawhna (elitist service) tih a ni ṭhin. Tunah chuan, thingtlang mi leh chhungkaw rethei tak tak, sikul ṭha chhuak ni ve loin an al hneh ta hle. Mi tumruh, taima leh ti hram hram peihte chanpual a ni ta ber mai.

Laldinpuia Tlau