TB I VEI ANG U...
Kumin TB dona ni (World TB Day - 24th March) atana thupui chu “Wanted : Leaders for a TB free world” tih a ni a. Mizo ṭawng chuan ‘TB awm lohna khawvel siam turin hmahruaitu kan mahmawh’ tih a ni thei awm e. Mizote hian TB natna hi kan hre chiang viau tawhin a rinawm a, “ngawr natna” tia kan hriat mai TB hi hmanlai kha chuan natna hlauhawm, mi tam takin an thihpui ṭhin a ni. Thu leh hla lama kan mi hmasa, “THLIRTU” tih Essay ziaktu Kaphleia te, “HAWILOPARI” tih thawnthu ziaktu L. Biakliana te khan he natna vang hian mual min lo liamsan tawh a. Tunah chuan damdawi leh enkawlna ṭha zawk te kan lo nei ta a. TB damdawite pawh sawrkarin a thlawnin min pe ta chur chur a nih hi.
Khawvel a changkan ang zelin natna tam tak a lo chhuak ve zel a. Cancer, zunthlum, BP sang, thih thut thut na, depression te a lar ta hle. Mi tam tak ngaihdanah TB chu hman lai natna, tuna vei mekte pawhin an vanduai vanga vei niin an ngai tlangpui ta a, a dikna chen pawh a awm ang. Hei vang hian he natna pawh hi kan hlau ta lo sawt niin a lang. Mahse khawvel lehlam aṭanga han en chuan India ram chu TB vei tamna ber kan ni luau mai a. Kumtin mi maktaduai 2 chuangin an vei ziah a. Nuai hnih chuangin an thih pui ziah niin an chhut hial mai! Heti khawpa nunna suattu ni si hi kan ngaihthah a thiang lo.
Mizoramah hian kum tin mi 2000 chuang TB vei hmuhchhuah ṭhin an ni a. Heng hi sawrkara aṭanga hmuhchhuah leh private clinic aṭanga hmuhchhuah te an ni tlangpui a. TB vei inentir nachang hre lo, TB an vei tih pawh inhre lo, mahni enkawla inenkawl mawl ve tawp pawh an la tam hle ang tih a hriat a. TB inkaichhawn awlsamzia te, TB vei inenkawl lovin chhungkua leh khawtlangah TB a tih darh nasat theihzia te kan hriat thar a pawimawh khawp mai.
A pawimawh hmasa ber chu TB natna hriat chhuah hma hi a ni. TB lo vei ta la engtin nge i inhriat chhuah ang le? TB natna lanchhuah dan tlangpui a awm : 1. Kar hnih aia rei i khuhin 2. Kar hnih aia rei i khawsikin, a bikin tlai lamah 3. Khak thi 4. I rihna alo tlak hniamin 5. Awmchhung na 6. Chawei tui lo.
Hengte hi kan lo nei a nih chuan TB inrinhlelh nghal tur a ni a, doctor pan vat tur a ni. Doctor kan pan mai thei lo a nih pawn khak endik theihna hmunah kal a, khak exam tir tur a ni. Khak exam hi chuap TB hmuhchhuahna awlsam ber a ni.
TB i lo vei ta a: TB i lo vei a nih chuan enge i rilruah awm nghal? “A va zahthlak em, ṭhianten min thinhrik ang, miin min hmuh dan a dang vek ang” tiin i lo lungngai dah ang e. Teuh lo mai, damdawi ṭha tak hmanga tihdam theih a ni tih i hre nghal tur a ni. Mahse, TB damdawi hi tih makmawha ei a ngai ve thung a. Chawlhkar khata vawi thum ei ni ṭhin kha October 2017 aṭang khan nitin eia tihdanglam a ni tawh a, nitin bahlah miah lova ei char char tur a ni.
TB damdawi hi a tlangpuiin thla 6- 8 ei a ni ṭhin a, a ṭul anga pawhsei ṭhin a ni bawk. Damdawi ei chhung reizia ngaihtuah ila, he natna tidam tura enkawl hautakzia a lang chiang hle mai. He ti khawpa natna khirh leh enkawl hautak a nih avang hian TB damdawi duh hun huna ei loh ngawt te hi kan tih miah loh tur a ni. Sawrkarin inentirna leh a damdawi a thlawna min tumsak dan te hi ngaihtuah ila, dam ngei ngei tura damdawi ei leh midangin an vei lohna tura ṭan lak hi kan mawhphurhna a ni.
TB damdawi hi damdawi petu (Treatment supporter) mithmuh lai ngeia ei tur tih a ni a. Hei hi Khawvela hriselna lama hmalatu lian ber WHO (World Health Organisation) chuan a ngai pawimawh em em a ni. Hei hi a pawimawhna chu damdawi petu hian damlo chu TB damdawi ṭha takin a ei ngei tih a hriat pui tur a ni a. Mahni in lo ei ta se, a lo ei hmaih palh chuan a bul aṭanga damdawi ei ṭhat leh te a lo ngai a, tin tihdam harsa zawk MDR-TB ah a chang thei a ni. Heng tlawmngaih chhuaha damdawi petute hi fak an phu tak meuh meuh a, damlo damna tura hnathawktu ropui an ni.
TB damdawi hian taksaah nghawng a nei thei a. Hmai bawl te, beng chak lo te, vun thak te etc. hetianga kan awm a nih chuan doctor pan vat tur a ni. TB inenkawl lai hian chaw ṭha leh hrisel ei hram hram tur a ni.
TB enkawlna kawngah hian hmasawnna hmuh tur a awm zel a, khawl ṭha tak mai CBNAAT- te a lo awm ta a. Hei hian Chuap TB, TB dam har chi (MDR-TB), chuap pawn lam TB te - ruh, ril, vun, thluak etc., naupang TB, TB leh HIV vei kawpte rang zawk leh awlsam zawka hriat chhuah nan hman a ni ta a. Heng khawlte hi District khawpui hrang hrangah a thlawnin sawrkarah hman theihin a awm a ni. Tin, TB vei hmuhchhuah thar apiangte chu TB tihdam harsa chi (MDR-TB) an vei leh vei loh te endik nghal zel a ni tawh a. Tin, TB leh HIV vei kawp te chu ART centre aṭangin TB leh ART damdawi pek chhuah vek an ni tawh bawk a. TB damlo te pawh anmahni ṭanpuina an Bank account-ah thun sak zel an ni tawh a ni.
Sawrkar laipui chuan kum 2025-ah TB umbo a nih theih nan ṭan a la nasa hle a. Prime Minister Narendra Modi chuan State tin Chief minister hnenah tunhnai khan lehkha thawnin TB enkawlna leh umbona kawngah chak taka hma la turin a ti a ni. Tin Prime Minister hian tun thla ni 13 khan Delhi End TB Summit-ah kum 2025-ah India ram aṭanga TB umbo na tur a puangzar bawk. Tin TB veite ṭanpuina turin thlatin Rs. 500 pek an nih theih nan sawrkarin ruahmanna a siam mek a ni.
TB umbona kawngah hian sawrkar pawn chak takin hma a la mek a, mah se NGO te, khawtlang hruaitute, mipuite thawhhona tel lo chuan tihhlawhtlin theih a ni lo. Kan vaiin hmahruaitu kan ni thei e.
Emmanuel Lalhunmawia, State TB control Health & Family Welfare Dept.