Written by
Zonunsanga

Ram leh hnam humhalh: Media mite mawhphurhna

Media lama thawkte hi ram hnuk khawihtute kan ni a, mipui sukthlek tur pawh a siam thei ber kan ni hial âwm e. Mahni hnam thil chawisan aiin sap leh hnam dang tihdanin kan thinlung a luah zawk châng a awm fo em? Ram leh hnam humhalhna kawng hrang hranga kan ṭanrual theihna tura min zirtir tur leh kawng min kawhhmuh tur ber chu media lama thawkte kan ni.

Ngaihsan zâwng (value system) siamtu kan ni: Khawvel hmun danga thil thleng leh thil awmzia thlir hian media ten an chhawm chhuah (promote) chu milar an ni mai a. A chhe zawng leh a ṭha zawnga an vawrh chu kan lo hre ve zel. Media mite hi sawi tur leh vei tur (issue) siamtute kan nih avangin ram leh hnam humhalhna kawnga sawrkar leh NGO hrang hrangte khalhtu tur te kan ni a. A ṭul hunah sawrkar leh kohhran pawh thurâwn pe ngam tur kan ni.

Ṭhalaite ngaihsan zawng, an ngaihven tur leh an kawng kalna tur te kawhhmuhtu kan ni a, chu thiltihtheihna chu kan hman ṭangkai thiam a ngai. Ṭhalaiten ram leh hnam humhalh nachang an hriat loh chuan kan tihsual a nihna chen a awm ang em? Tleirawlten khaw thlang sapho tihdan phaw vuak leh Korean culture tih vel mai mai buaipui bera an neih chuan tu mawh nge ni ta ang? hnam dang laka kan nulate an inphalrai fo emaw, kawppui atana an thlan tlat si chuan eng emaw her rem ngai a awm tihna a ni a, chumi her rem tur chuan ṭan kan lak a ngai tihna a ni ang a, fing taka chet lak a ṭul ang.

Ram leh hnam tana ṭha lo up beh thiam: Chanchinthar hi eng chen nge puanzar tur tiin inhnial dawn ila inhnial fê tham a awm ang. Journalism lam pawh luhchilh lêm lo mi ṭhenkhatten eizawnna atan media fung a vawn hlauh si chuan media ethics hlu tak hi kan tihmelhem thei a, he hna zahawm tak hi miten bawlhhlawh takin an hmu thei dawn a ni.

Media ethics chuan thil thleng zawng zawng hi ‘chanchinthar’ (news) atana tih­chhuahah a duh lo ang hian ram leh hnam tana ṭha lo leh buaina chawk chhuak thei ang chi hi upbeh thiam a ṭul tulh tulh dawn niin a lang a. Chi leh chi inkar thil te, chibing thil leh a inla hrang zawnga politics khelhna ang chi te pawh huai taka kan do va hmun lailum kan chantir loh a ṭul hle. Hnam thil chungchangah zirtirna ṭha zawk pek reng a ngai a, kan ṭanrualna tur leh intelruhna tur thilah zum zuk lo ila. Hnam leh hnam inkar thil (issue) a lo awmin a hmet mit tua kan ṭan vat a ṭul a, puanzar loh him zawk pawh a awm thei ang chu.

Dikna kan tarlan tam a ṭul: Thil dik lo, chanchin chhia leh a duhawm lo lai chauh kan tarlan laia thil dik leh ṭha zawk te chanchin kan tarlan leh si loh hian nghawng ṭha lo zawk a chhuah ve thei. He hnam hian chutiang hlir chu a ngaihthlak leh a hmuh tam chuan a nihna emaw a inti mai ang. Chawimawi phu chu chawimawi thiam ila, fak tlak chu fak insum lo ila. Fak leh chawimawi phu lo pui tar lansarh erawh hnam tan a pawi a, kan tih loh tawp tur a ni ang.

Eirûkna hi hnam mualphona leh hnam nun eichhetu a nih avangin kan dimdawi thiang lo. Sawrkar hna thawh chak leh chak loh te leh pawl hrang hrang te hnathawh vilvângtu tur te kan ni a. Thil dik lo a awm a nih chuan kawng dik kan inkawhhmuh ang a, dikna hian a hneh ṭhin tih thupuia neiin kawng engkimah chu rilru chu kan pu reng tur a ni ang.

Politics tui nû lakah kan fihlim tur a ni: Media mite hian a rûk tak chuan ṭan zawng kan nei ngei ang. Kan chanchinthar te, thu leh hla mipui hnena thlengah erawh kan rawng (colour) a lan loh nan kan inven thiam a pawimawh hle. Âwn lam hriat ngawih ngawih te thu leh hla hi a tlo ngai lo va, chutiang ti ṭhin te chuan media hna zahawm tak an ti hmel mâwk a, mipuiin rinna an hloh phah hial ṭhin.

Party politics hian min chenchilh zel a nih pawhin a pawlh nût phak lohvah media mite chu indah zel a ngai. Political party ten ram leh hnam tana fak tlaka thil ṭha an tih chuan fak thei lo khawpa inven lutuk erawh a ṭha hauh lo. Fak tlak chu âwn lam nei lovin (neutral) fak a, ṭha lo an awm pawha khalh ngiltu tur kan ni. Ram leh hnam chhan nan tuar leh chân a ngai a nih pawha mahni hrehawm pawisa lova hnam rilru dik pu tlat te hi a ni he ram hian a mamawh ber ni. Chutiang mite chu an hlu deuh deuh ang.

Thu dik ṭan tlat: Chanchinthar thehdarhtu ṭhenkhatte hian thu dik pawh nghak hman lo va thu puarpawlêng kan thehdarh châng a awm zauh zauh. Thu dik a ni tih hriat chian loh chu chhuah loh ngam pawh a ṭhat vei nen hian. Midang leh sawrkar aṭanga hamṭhatna duh vanga thu dik pawh chhuah ngam lo, thuneitute tlawn ching journalist neih hi a hlauhawm ber. Hetiang mi hian media ethics a bawhchhia a, amah leh a thawhpui dangte zahawmna pawh a tibawrhbang thei a ni.

Sawrkar kalphungah te, tlawmngai pawl dang te thiltihah pawh thil dik lo a awm a nih chuan media mite chuan ka ngawih bo pui thiang lo va, dikna kan dah lal ber tur a ni. Chu dikna chu tehfung berah hmangin a ṭul a nih chuan mihuai kal hmasate angin kan nun hial kan thap ngam tur a ni ang. Hmeichhia te hlei hleiin indona hmun leh helho tawm bûk luhchhuahin, thu dika tuihâlin an nun hial an hlan a. Chutiang ngam ve lo tan he hna zahawm hi incheina atan hman tur a ni lul lo ve.

Phai lam chanchinbu luah dan zawng ila: Mizoram chhung bakah phai lam chanchinbu (national level) thlengin kan kut tihhlei deuh deuh a ṭul ta hle. Bairabi Zophai hmunah MZP ten Zofate chawlhbuk sak an tum avanga Assam Police te nen innawrnaah March 10, 2018 khan media lama thawkten hnam dang police kutthlak an tuar a, a pawi hle. Phai lam chanchinbu lian ṭhenkhatten Assam an ṭan (side) zawk emaw tih tura inziak khan media mite ṭan lak kan ngaihzia a lantir em? Mizoram Journalists’ Association ten ‘Justice for Journalists’ tia auchhuakin media mite kutthlak an duhlohzia an pho lang kha India ram news a ni pha a. Hei hian rah ṭha a chhuah ngei ang.

Media chak takin min thlun khawmna khawvelah hnam dangten dik lo taka min hekna te hi ngawih bo pui mai mai chi a ni ta lo. Mi dikte an ngawih reng chuan mi pâurâu zawkte thu leh hla hi a dik emaw tih mai a awl. Dawt sawi a ṭha lo va, thu dik erawh kan dinchan pui ngam tur a ni. Chutiang thu dik puan chhuahna kawngah India ram, khawvel pumpui thlir phak journalist kan mamawhna a sâng zel dawn. Journalism lama ṭhalaite ṭanlak hi ram leh hnam humhalhna kawnga kan hmasawnna tur tak pawh a ni ang.

Sakhuana hi hum tlat tur: Mipuite changtupa (hero/ idol) tur siamna kawngah media te pawimawhna hi sawi a ngai lo ve. He hnam khuaptu tur, changtupa siam thiam a pawimawh a. Chu chu sakhuana hi a ni tih hre reng ila. Chanchin Ṭhain kan ram a chhun hnuah Mizote khawvel hmuha min pho chhuaktu chu he kristian sakhua hi a ni.

Kan kristianna hian kan hnam nun a chawi sang a, ram leh hnam ṭha taka a kal theihna tura sawrkar khalh ngil thu-ah kohhran ṭangkaizia kan hria. Mizoram People Forum (MPF) pawimawhzia inthlan awm tawh aṭangin kan hmu thei bawk a; heng zawng zawng hi sakhuana zar vek a ni. Chu thil chu media lam te pawhin ram leh hnam humhalhna ṭha kan neih zinga mi a ni tih hriaa sakhaw pawimawhna leh sakhaw mumal nei lo hnam an dinchhuah ngai loh thu te kan inzirtir (aware) fo a ṭul a. Kan hnam lungphum pawimawh tak a nihzia kan tarlang tam tur a ni ang.

Sal tang chhuahtu kan nih a ṭul: ‘Chumi khami building a hawng’ kan tih ulh ulh lai hian mi rethei zawkte lam, rahbeh tuarte lam kan hawi ve ngai em? mi hausa pa thiltih kan tarlan laiin mirethei chenna nei lo engzat nge awm? mahni thlai thar hralhna tur hre lo engzat nge awm? kawngpui dungah thlai hnah zawrh kan phal loh laia an zuar lui tlat hi eng nge a chhan? Tu thiam loh nge?

Media mite hian mahni awmna (station) pawh pel mumal lo hian dawhkan aṭangin Mizoram pum kan thlir ṭhin mai em? Thingtlang khaw eng emaw zah electric êng la lut lo te, tui in tur ṭha neih loh avanga khawṭhalo kum tluan khua te, damdawi lam inenkawlna tur nei lo engzat nge awm ang? leilung pian tirh ata metal road pawhin ala chhun loh khua engzat nge awm ang? Globalization, Smart City kan tih mek lai hian Smart Village kan sawi ve ngai em?

Signal leh network-in a chhun phak loh khua engzat nge la awm? chungho chuan chhantu an ngai a, an sal tanna ram ata hi chhuah ve hlan an nghakhlel a, sawisaktu, ngaihventu an ngai ngawih ngawi asin. Heng mite tuarna hian media mite ngêng chhun sela, ram leh hnam humhalh hian kan rilru a luah lehzual nan Zoram titi tur han vawrh chhuak ta che u mawle!

Zonunsanga