Written by
- NENEMA
Assembly House-a dawt sawina tam lutuk hi!
‘Delhi pawh kan zirtir, keini pawhin kan zir chawp, a hmu chhuaktupa pawhin a zir chawp ve tho. Chu chu kan buaina ber a nia’ tih hi MNF Flagship Mau/ Rua chungchanga CM thu sawi a ni. India ram kan en chuan, ramngawa mau/ rua hi chi 1500 chuang an awm a. Chung zawng zawngte chu India hian an hre hneh êm êm bawk. Chutih laia dawtah pawh nuihzatthlak, tun lai ṭhangthar thiamna nena han chhuidawn pawha dawt awm lo lutuk tak mai, MLA rualhoin lungawi taka an ngaithla dual dual thei kha a ni, mak ka tih tawp theih loh chu! Tin, India rama mau ṭha 15 an tih zingah Lactiferous leh Brandisii an tel miah lo chunga he mau chi hnih buaipui a nih tlat dan pawh hi mak tak a ni.
Chu mai a ni lo, ‘Tuna kan Scientist neihte’na Protocol an hriat awmchhun chu; Lactiferous leh Brandisii kha tihtlak chinah chuan a ni. A aia lian ṭha pawh a awm, a dang chu lian pui pui, teh kuala 30 inch te pawh an awm. Mahse, a Protocol-a kha an la hmu chhuak rih tlat lo’ tia kan CM-in a han sawizui phei hi chu engtia han dawnsawn tur nge tih hriat thiam mai pawh a har zo ta a nih hi! India ram hi khawvela mau/raw tam ber dawttu-na a nih avang leh mau hmanga eizawng mi tam tak an awm avangin hetiang thu awihawm loh leh mawlmang lutuk, kan Assembly House zahawm takah, tim eihna pawh nei lova sawi a ni hi, mihring min zah lo a nih pawhin he hnam zawng chhuaktu Pathian tal hi chu i zah ve hram teh ang khai.
Kum 2015 khan 10th World Bamboo Congress, Korea rama nghah niin, M.L. Sharma leh C. Nirmala-i te pahnih, Department of Botany, Punjab University-a zirtirtute Paper sawihona pawh neih a ni daih tawh a. NE-ah ringawt pawh hian mau chi hrang 90 chuang awmin, chung zinga 41-te chu ram bung khat chauha awm an ni a. Ministry of Agriculture hnuaiah India sawrkar pawhin kum 2006 daih tawhah khan ‘National Bamboo Mission’ a lo kalpui tawh laia India ram zuk zirtir thu hi a awm lo reng reng! Kan ṭhenawm maia awm Assam hi India rama mau thar chhuak hnem ber a la ni zui leh nghal a! Anni hian Melocanna bambusoides, Dendrocalmus longispatnus, Teinostachyum dalloa, Oxytenanthera nigrociliata leh Dendrocalamus Hamiltonii aṭangin kum tin cheng sâng tam tak an la lut ruih ruih a.
Kum 2004-a World Bamboo Congress, Delhi-a nghah a nih khan kan CM hian Tissue Culture chungchang a zawh kualnaah Belgium an lo kawhhmuh thu leh anni pawhin Large Scale chuan an tih theih loh thu a sawi bawk. Mahse, kum 1991 daih tawhah khan mau chî hi ṭha tak leh hlawk taka enkawlna, The Technique of Macro-proliferation, Tissue Culture hmanga rang taka tihpun dan chu Adarsh Kumar-ate’n an lo enchhin hlawhtling tawhin, an thu ziak chhiar tur a awm daih tawh si. Hei mai a ni lo, Mehta 1982; Rao 1996, Gielis, 2001-te pawh an lo hlawhtling tawh tih, Achievements and Challenges in Micropropagation of Bamboo by Dr. E.M. Muralidharan, Biotechnology Department Paper ziah aṭangin a hmuh theih laia, heti maia dawt sawi khum hi kan phu hliah hliah zawk em ni?
The Times of India, 2016 chhuakah pawh Snehlata Shrivastav article ‘LAD to develop 2-3L bamboo plants annually using tissue cult’ tih chhiar tur thlengin a awm tawh a ni zawk. Social Forestry Department (SFD) leh Nagpur-a zirna in ṭangkawpin Tissue Culture hmanga High Tech Nursery changkang lutuk an lo buaipui tawh lai hian, ‘Kan thiamna hi kan duhtawk lo êm êm a. Amaherawh chu, ka aia hria han zawh tur an awm chuang si lo a’ tiin mipui bum kan la intum ta deuh deuh si! MNF sawrkar hnuaia Minister tam zawkte hi chu, ram tâna theihtawp chhuah an nihzia an hnathawh aṭangin kan hmu reng a. Pute Rinsanga, Dr Thangtea, RRR-a, Rk-a, Tj-a, Chhandama, te hian an phak ang tawkin hna an thawk tih kan hria e. Tin, MNF hian kawng siam chungchangah pawh fak an hlawh, kan fak tur pawh a ni.
Mahse, kan ram Chief Minister apiangte kan ṭhanmawhbawk an ni ta ziah mai hi engtizia nge ni ta ngai tih hi inzawh loh theih a ni tawh lo. Ramhlui zia nena la inkawp tlat, thu sawi thiamna hmanga tun lai thiamna chhilh bo (Discredit) tumte hi thil âtthlak tawpkhawk a ni tawh a. Miin smartphone a hum dek dek chuan, a kutzungpuiah hriatna bawm a awm tihte hi an hriat a va hun tawh êm! Mau chungchang chauh lovah pawh hian dawt sawina dang a la tam mai a. Kum 2018 inthlan thlir lawkna, Zonet-a neihah khan, ‘Kan sawrkar ve leh Secretary leh Director rual lo kal khawm ula, sawiho ang u kan ti ve dawn lo. Bawngpui insi tur ang maiin warm up pawh awm lova mei kawha ṭang phat turin kan inpeih sa a ni’ tih thu sawi hi tun hnaiah an vawrh lâr hle a.
Tun thleng hian Planning Department aṭanga project thehluh tawh zingah Reiek-a Tourism atân bak pawisa kan la hmu bawk lo thung. Inthlan hmaa engkim lo inbuatsaih lawk vek tawha insawi siin, leh nikum Assembly inkhawma mau chî lo thleng thuai tura sawi ni kha, ‘Kuminah chuan a tiak kha June thla hi chuan sing 4 sing 5 tal chu phun turin kan buatsaih a, example tal tih kan tum’ tih mai mai chhanna kan han hmu leh tlatte kha a ni, rilru tichiaitu chu ni. MNF Ministry hmasa zawkah khan Buffacos ṭanpuina lo thleng kha tam hle mah se, House lamah chuan 125 cr dawn a nih thu tarlan a ni a. Ka article hlui ka en let apiangin ka nâ nawn leh ṭhin. Ministry of Environment & Forest khan, he sum hman dan tur ruahmanna pakhatmah a awm lo, a han tite kha ngaihtuah let loh a har a ni. Baffacos hmanga mau chungchanga hmalakna hrang hrang avanga pawisa hmuh let zat chu cheng 24,000 chiah a nih thu han hriatte kha, tuna mau kan tih pawh hi, sum siam tumna bak a ang hlawl lo a nih hi.
Heti taka mau/ rua buaipui inti siin zirchianna pakhatmah Dept lamin an la nei lote hi a ni mak chu! Ramri chungchangah lah ni se, mi zawng zawng tih turin kan ram china kan pawm chu 1875 Inner Line a nih laiin, tun MNF sawrkar hian ramri pawm tur chin pawh chiang fakin a la nei rih lo, te kha an hun hmasa lam ang maiin, ramri chungchangah an zuzi leh mai dawn niin alang. Ramri chinfel dan kawng thum vel baka hmalak ngaihna a awm lo, chutih laiin chinfel dan thurûk kan hria, kan sawi chhuak dawn lo, tih mai maite hi tumahin an ring ther tê lo. Kan Budget pawh luhchilh ta law law ila. Nikum Budget
aṭanga kum 2019-20 chhûnga Revenue Receipt kan hmuh tur zat pawh a chanve aia tam kan hmu thei ṭawk a, Public Account lamah pawh 55.78% bak kan lo hmu lo bawk.
Kum 2018-19 Congress sawrkara kan Fiscal Deficit kha 1.59% a ni a. Kum khat chiah MNF sawrkar chhûng hian sum indaih lohna (defecit) 8.34% zata a han pung thei maite hi a ni, lungaihthlak chu! Kan FM lah chuan 1.66% ah tlakhniam kan han tum, a ti bawk si. He mi piahah Contractor leh Supplier pawisa an bat zat, November 2019 thleng khan cheng vaibelchhe 88 chuang a la ni tak deuh deuhte hi mipuite hian hriat thiam i tum hram teh ang u. MNF leh Inremna thuthlunga chuang ngei State Special Needs pawh kan hmu thei tawh lo hi eng kan ti ta ngai nge? State Special Needs lah pêk kan ni tawh bawk hek lo. Rulling member nih avanga chhiat leh zualna kawnga hruaitu berin min hruai mek laia, lo uipui tui lian tlir veng veng hi min thlangtu mipuite zahlohna leh an laka mawhphurhna kan neih kan hlamchhiahna a ni.
Opposition lam pawhin thatchhe tak chung leh engmah hriat tumna pawh neih loh hi ṭhangthar hian ṭhing an ti tawh tih hriat a hun ta. Dr Vanlalthlanate ang hi Assembly House-ah hian a tam zawk ni se, heti lutuka Assembly House lama dawt sawi hrehlohna hi a tlem sawt mahna! Pu Lalduhawma hian sulhnu, sawrkar kaihhruai kawngah a la neih miau loh avangin, huaisen takin thu a sawi ngam chauh a ni a. Congress ang hian sawrkarna lo chelh ve tawh ta se, tun ang hian a ṭawng huai hle ang em? Chuti chungin Assembly House tihmuhnawmtu zinga pakhat a ni kumkhua tawh dawn tih ṭhangtharte’n an hriain ka ring. Kan Legislator tam zawkte hi chu an hmuhnawm loin an ngaihnawm hlawl lo a nih hi.
Dr Vanlalthlana’n, ‘Mipuite chu heti mai hi kan ni tawh a. Kan harsa-a kan rethei a ni. Chuvangin, thu dik hmang leh zirchianna hmang hian ram mipui hi min hruai tawh se. Ramhlui zia hi chu kalsan tawh hram ang u. Nakinah ṭawngkam thiam takin a rawn sawi mam leh ang. Nu leh pa tam tak chu an lo dam leh mai ang. Mahse, ṭhalaite hi chu kan dam dawn lo, kan hre reng dawn’ a tih hian ṭhalaite chauh lo, Zoram mipui zawng zawng hi min kai harh thei se.
Dawt hmanga Assembly House zahawmna tihbawrhbana a awm fo tawh loh nâna mi inchhiar zau, mi thil chhut thui, ram kalsiam ngaihven tak taktute leh a ngaihna hriate hi rorêlna dawhsâna kan thlan chhuah thiam a pawimawh ta ngawih ngawih a nih hi.