Written by
P.C Rodingliana

Ramri buai damdawi ṭha ber (Part II)

Tun ṭumah chuan silai ni tawh lovin intodelh lam sawi ve thung ka tum laiin, a hmasa (Part I) a telh tur a thui lutuk dawn avangin tun ṭumah hian sawi hmaih tlem kan sawi belh leh lawk ang e.

Kan sawi tak anga ramri kan veng uluk tak tak dawn a nih chuan, kan police battalion khat tal hi chu kan ramri buai ziah ṭhinna lai, Assam ram depah hian awm ngheh tir ngei ngei hi thil pawimawh tak a ni. Mizoram hmun dang zawng zawng aiin Assam ramri a police dah hi a ṭangkai/ pawimawh zawkin a rinawm. An awm dan pawh hi tuna kan tih ṭhin dan ang lo hian quarter/ building ṭha pangngai (concrete a sak) vantlang/ tlawmngai pawl remchangin an sak chawp chuk chuk, hun rei daih lo leh nuam vak lo ni lo thei se. Tin, kawng ṭha tak leh electric/ tui suppy engkim mihring khawsakna atana mamawh chi hrang hrangte ṭha zawk leh changtlung zawka thuam ṭhat ngei ni bawk se.

Kan ramri leh a buai ṭhinna lai lah kan hriat chian sa em em a nih laia tawm hulna tur buk buaipui chawp leh chauh ṭhin hi chu kan inralrin ṭhat lohzia leh ramri kan vei tawk lohzia tilangtu langsar tak pakhat chu a ni. Police firing order nei saa nghet (permanent) a ramri a dah vat hi thil tih makmawh niin ka hria. Anni chuan dt.16/8/2021 (Monday) zanah pawh kan mi leh sa civil engmah nei lo an kah leh pawp pawp tak kha. Silai hman apiang hian kan indo (inkap) tihna a ni kher lova, an duh hun hunah a ngam pa chuan an hmang mai ṭhin zawk a ni. Anniho chauh hman tur ni lovin silaite hi keini tan pawh hian a hman ve theih reng tih i hre thar leh teh ang u. Silai hi kan ngai ropuiin kan serh mah mah a ni e.

Tu pa mah hi rilṭam chung chuan a huaisen tak tak theih loh. Chuti a nih si chuan vaiho ngam kan duh bawk si chuan kan eikhawp tal hi kan thar chhuah ve a ngai ta a ni. Ram leilung leh sik leh sa nise tumah kan awt bik pawh a ni si lova. Kan thar chhuah loh chhan ni ta ber chu kan tum loh/beih nasat tawk loh vang mai mai a ni. He kan mutan, vawiin ni thlenga buh leh bala kan intodelhloh chhan ber nia ka lo hmuh ve ṭhin hi kan sawi tum ber chu a ni.

Kan intodelh loh chhan ber chu, a thartute, hah taka thawktute hian hlawkna an hmuh tawk loh vang mai mai niin ka hria. Hah taka thawktute hi engmah thawk hah ve lo, leng mai mai leh hahdam zawkte aia an retheih zawk chhung chuan engtikahmah buh leh balah hian kan intodelh hi kei chuan ka ring chiah lo.

Mizote hi kan thatchhe reng reng lova, mahse mi rilru nghet leh tei rei peih tak erawh kan ni loin ka hria. Hun reilo deuh chhunga a rah tel tur (hlawhtlinna) hlawk deuh kan hmuh nghal mai loh chuan harsatna, beidawnna kan hmu mai ṭhin niin ka hria.

Tunhma deuh hlek khan kan sawrkar hian thil hrang hrang sawhthing, Jetrofa, tung, grape, sapthei, oil palm leh a dang dang ching turin mipuite a ti ṭhin a. Amaherawhchu khatiang thilte hlawhtling taka chingtute zawng zawng kha kan sawrkar hian mumal takin hriat zuina leh chhawmdawlna/ṭanpuina a pe ngai reng reng lo va, an lo thar tam deuh pawhin anmahni theih ang angin an inbuaipui ta ṭhin a ni. Hralhna tur ngaihtuahte, phur kual, mi biak leh harsatna dang tam tak anmahni ngeiin an tawrh ṭhin avang khan, engpawh kha chhunzawm/hlawhtlinpui a harsa ta ṭhin a ni. Kan ṭawng tu huatthu ni lo se, an chin ṭan dawna sawi phurpui vak vaktute leh a hlawk tur zia thiam taka hrilh ṭeuhtute hmel hmuh zui leh tur a awm ngai tawh si lo va, thawhhah hrep hnua mahni bawk buai leh chiam ai chuan tih zui zel loh va, tawpsan/beidawn mai loh chu kal zel dan tur a vang em ṭhin a ni. Khatiang kha chuan thar tam leh buaina a nasa a ni thei tlat ṭhin. Hemi ruala ka sawi duh em em chu hei hi a ni, Mizote hi thil engpawh ṭha leh hlawk nia kan hriatah chuan thil hi kan intihhmuh chak theih ṭhin zia hi hmu chiang ve hlein ka inhria.

Ka rilruah chuan tu emaw thu nei deuh (duh duh ti thei) hian, kum nga (5) chhung Mizoram Agriculture Minister (independent charge) ni la, chumi hnuah Mizoram hi buh leh balah kan intodelh lo a nih chuan i damchhungin jailah i tang tawh dawn nia, i duh em? min ti ta se, awlsam takin aw le i tih ang chiah chu ni rawh se tiin ka chhan nghal mai ka ring. Chumi tihlawhtling tur chuan engtin nge kan tih ang tih hi ka sawi chak leh he article insit chung chunga ka rawn ziak ve hram nachhan chu a ni.

Thuneihna chan tirh aṭangin kan kuthnathawktute ṭanpuina tur High Power Committee (HPC) kan din ang a. Chutah chuan mi rinawm leh mi huaisen tlemte kan inthlang chhuak ang a. Entir nan mi ṭhenkhat mi dik leh huaisen Mizoram development atchilh tawptu Pu M.Lalmanzuala te, zoram hmangaih taka thu ṭha leh thu fing tam tak min fah ṭhintu Pu Vanneihtluanga te, inchei par lam ngaihtuah hauh lova a taka hna rim taka thawk mai ṭhin Pu F.Lalnienga te ang chi ho hi rilru ngaihtuahnaah chuan an lo lang nghal zut zut mai a. Mi tak tak leh rintlak mi tlem te, corruption leh politics tuinuin a chim buai ve lohte nen uluk takin ei leh bara kan intodelh theih dan tur han ngaihtuah ila kan hlawhchham hi ka ring thei ve tlat lo.

Chu chuan hnathawk tak tak leh buh thar tamte lawmman duhawm tak an thar tam dan azir zelin siamsak ni se la, kan tiam ang ngeiin han pe thlap thlap zel ila. Miin an chhungkaw kum khat ei tur a thar chhuah avang ringawta sawrkar lam aṭanga lawmpuina pawisa cheng nuaikhat emaw a aia tam emaw a dawn phah dawn chuan a ṭhenawmte ti ve tura sawm hranpa a ṭul ka ring lo. A hlawk phawt chuan thil engpawh Mizote’n kan intihhmuh chak ṭhin zia hi kan hre ṭheuh awm e. Kan intihhmuh vak loh chuan a hlawk vak lo tihna ni maiin ka hria. A sem tur lah kan YMA, MHIP, NGO dang dang remchang hmangin dik leh a phu ngei political party intihbikna tel tawh hauh lovin sem ni se la. Hei chu party mal hmalakna ang mai mai a nih loh avangin leh kum 2/3 lek chhunga Zoramin hmasawnna kan hmuh nghal mai dawn avangin a sum pawh hi kan budget lamahte pawh dah uar fal deuh ni ta se la. Kan sum sem dik leh mumal dan a zirin kum thum kum li velah chuan kan thil tharchhuah hi chu a pung chak viau ang tih rinna nghet tak ka nei ve ṭhin. Thar tlemin sum a hmuh tam theih loh rualin thar tam chu hausa deuh pawh ni se, a hmu tam hrim hrim dawn a ni. Kumina Samthang khaw zikhlum tharchhuah quintal 1100 tih te, (Rs. 26,40.000) an hmuchhuak thei (zikhlum aṭang ringawtin) tih han hriatte hi a va han nuam teh lul em! Rilruah chuan khang angte kha sawrkarin lawmpuina pawisa (cash incentive) ṭha tawk han pek zui atan an va itawm ve le! A thar chhuaktute kha an va lawm dawn tak em tih leh an va phur phah dawn ve tiin ngaihtuahna ka lo nei ve mai mai a ni. Hetia sawrkar lam aṭanga lawmpuina ang chi cheng khat mah an dawng lo chung pawhin kum thar lamah hian an sim mai kei chuan ka ring chiah lo.

Ka pension hma deuh lawk kum 2013/2014 bawr velah khan kan hotute'n kan deposit tihsan an duh avangin Mizoram sawrkar department hrang hrangah, an NLUP semchuah tur State Bankah bank account rawn hawng a rawn dah tura thlem/rim turin min tir kual ṭhin a. Bank account hawnna form kengin an Director/DDO/Principal etc. etc. signature leh an ID tulte dil turin ka kal kual ṭhin a. Deposit ka va lakkhawm theih ringawt pawh kha cheng vaibelchhe sawmsarih zet chu a ni a. Chuvang chuan kan NLUP pawisa semte kha intodelhna tura hma han lakpui nan ka lo it hle a. A semtu kan Congress unaute pawh khan vote zawnna bakah kan intodelh sawt theih nan tiin an sem ve ngei chu niin a lang. Mahse hmasawn leh intodelh phah vak chuang lovin khati zat sum kha kan tal ral ta niin a lang.

Eng vang nge kan tih chuan a sem dan hmang (system) kha a dik lo deuh niin ka hria. A hmahruai atan sum an hmang a, lo tiṭha viau lo mah se an party mi leh sa, party tana mi ṭangkai an nih kha chuan an pek chhunzawm zel ṭhin vang a ni. A ṭhenin an lak chhan ber atan hmang lo va, thil dang daih (an duhzawng) lei ta maite an awm ṭhin avangin a ven nan, a arnote te, a Vawknote te etc. etc. in an han pek pawhin a hlawhtling tak tak thei chuang tlat lo. Eng vang nge kan tih chuan pawisain bul an ṭan tlat ṭhin vang a ni. Arnote 500 an laktir ngei pawh, ina haw thlen rual ruala zuar ṭhen leh char chara a tawpa 40/50 lek vulh ta mai ka hre ve nual tlat a ni. Khati lo khan an vulh puitlin apiangah ṭanpuina ṭha tawk pe zawk se, an sum sen zat kha chuan ar kan vulh tam phah ngawt ang. Chutiang zelin bawngte pawh a bawngpuia an pek hial pawh an hlawhtling ṭha thei lo a nih kha. Kha ai chuan an bawnghnute tharchhuah litre tam dan azir khan pawisa sem mai loh chuan bawngpui pawh a lo ral thei zel a ni kha.

Party tana mi ṭangkai leh thil tithei tak pawh a rah/a thar/a puitling tel lo chuan eng pawisa mah sawichhuak thei lo se la, chutih laiin a thawk hah leh hlawhtlingte lah vur ṭawk ṭawk ṭhin ta ila, hetiang mihring tlem te mamawh, buh leh thlai hi chu kan thar chhuak thuaiin ka ring tlat a ni. A bik takin buh tharah khan han insawrbingin lawmman pawh tisang bik ta ila, thlai tharahte chuan lawmman pawisa pek tam pawh a ngai viau loin a rinawm. Buh thar tam dan azir zel khan lawmman ṭha tawk tak han pek zat zat ni se, a lawmman pawh kha a tak taka thawk hah ngeite hnenah thlei bik nei hauh lovin pek ni se la, rei lo te chhunga INTODELH mai loh chu hmabak a awmin ka hre thei ve lo a ni. Ka hriatsual loh chuan kan NLUP tal ral tak kha a vai chuan cheng vaibelchhe sangli vel lai ni tain ka hria. Kha'ng zawng zawng pawisa tam tham kha a thawk hah leh tharchhuak tak takte chauh hnenah dik taka sem ni ta se, he thu ziah kher hi a ngaiin kei chuan ka ring lo.

Hetih lai hian pawisa hi advance in mi tlem te pek chu a ngai ve maithei. Mi ṭhenkhat rinawm leh taima tak tak dinhmun tleu laklawh avang leh vanduai vanga anmahni puala hma la nghal mai thei lote tan an mamawh ang zelin pawisa pek ni ve se la. Amaherawhchu, mi pakhat (chhungkaw khat) tan a tam berah cheng singkhat bak pek ni lo se la. Chu pawh chu uluk leh fet taka khawtlang hruaitu leh HPC memberte hriatpuina ngeia tih ni thei se. An hrisel loh leh vanduai vang liau liaua bul ṭan thei lo te chauh, an mamawh a tlem thei ang ber pek theih ni se. He dan hnuaia pawisa sem hi chu Zoram pumpuiah pawh cheng nuai nga pawh pelh miah loh ni se.

Hetianga hma kan lak chuan Mizoram hmun tinah a thei leh a tui apiangte'n buh leh bal intodelh theihna tharchhuah tumin theihtawpin kan awmhmun ṭheuhah kan bei tawh ang a. Leilet siam theihna remchang zawng zawng kan siam belh ang a, a tam thei ang ber tharchhuak turin ṭan kan la tawh ang. Kan thar tam phawt chuan a hlawkna kan tel zel tawh ang a, tuna kan awmdan mek ang ni lovin. Mita kan hmuhpui theih ngei hnathawktute BUH leh THLAI thar chhuahsa (tharchhuah tur ni lovin) hmangin pawisa sem a ni ang a. Hnathawk tak taktute tan dinchhuahna kawl eng hmuh tur a awm tawh dawn a ni.

Hetiang hi chuan pawisa sem sual a awm ve tawh lo mai ni lovin kan sem/pekte pawhin hmasawnna tak tak atan hlim takin kan Zoram tan hna an thawk zawk tawh ang. Tuna kan awmdan hi chuan a thawk rim apiang an hah ringawt a, an changkan phah teh vak thei ngang lo a nih hi! Hlawk thlawt hek lo a aia hlawk hi kan hmu tam em a ni e. Miin lirthei ṭha deuh leh thil dang awh zawng a neih phawt chuan buh thar tam tuma beih vak hi a kawng hnai leh langsar tak ni tur khawpin thawkrimte vulh ṭhin ila chuan kan tifuh ngawtin ka ring. Hnathawh rim hi, inrintawkna leh hriselna'n pawh hian kan uar thar a ṭul ta hlein ka hria. Kan ram min tibuai nasa em emtu ruihtheihthil pawh hi ka lo thlir ve dan chuan kan hnathawh tlem luat tuk tak avanga hneh lo/buaipui ta vak hi kan niin ka hria. Kan hahdamin hun awl kan ngah hlawm lutuka kan ruih mai mai loh rengin maw le te ka ti ve mai mai.

P.C.Rodingliana