Written by
Sanga Ralte
Luangmual Vtg., Aizawl

Cachar rama Mizo khuate

MZP chuan an Pisapui-ah February 20, 2018 ah khan Mizoram leh Assam ramri chungchang zirhona an buatsaih a, tlawmngai pawl hrang hrang leh Political party hrang hrangte pawh an tel kim hle awm e. Chutah chuan Inner Line Reserve Forest Reserve sq. mile 509 tuna Assam sawrkarin a enkawl mek hi laklet leh a nih theih nan hmalak ni rawh se an tia, a lawmawm hle. He thil hi tun maiah la let nghal thei lo mah ila tha thlah lova kan nawr ve reng a pawimawh hle. Tunhma chuan Cachar ramah khuan Mizo khua tam tak a awm ṭhin a, chung Mizo khua ni ṭhin te chanchin kan hriat ang ang kan han tarlang ve dawn a ni.

Tunhma a mi thusawi kan hriat ṭhin dan chuan Cachar-ah khuan Cachari ho an awm hmasa ṭhin a, a ram hming pawh Cachar tih a ni. Nimahsela Bengali hoin Cachari ho chu an luahlan zel a, tunah chuan a ram neitu zawk Cachari ho chu tlemte chauh an awm tawh, an ti ṭhin. Amaherawhchu, thil chhui miten a bulbal aṭanga an han chhui chian chuan Cachar phai zawl luah hmasa bertute chu Mizoho kan lo ni. Kum 1800 lai aṭang daih tawh khan Cachar phai zawl khu Mizo hovin kan lo luah ṭan daih tawh hi a lo ni a, Cachar ram sat chhuaktu leh a ram neitu tak tak kan lo ni zawk a ni.

Cachar district hi tunah chuan district pathum Cachar, Ka­rimganj leh Hailakandi district-ah te ṭhen darh an ni tawh a, mah se, Mizoram leh Assam ramri siam hun lai khan Cachar tih hian heng district pathumte hi a huam vek avangin heng district pathum te hi Cachar tih hian kan huam tir vek dawn a ni.

Ramri an siam lai kum 1875 te kha chuan Mizoho hi kan la tlem em em a, kan ram chin tura an rin chin pawh kan luah seng lova. Vaiho an pung chak si a, kan ram chhungah awmhmun an rawn bengbel a, kan ngam si lova, Mizoram lamah min nawr tawm chho zelin, ramri pawh an siam ṭhat apiangin an rawn sawn chho zel a ni.

A hnuaia kan tarlan khuate hi Mizoho luah ṭhin khuate an ni a, tarlan hmaih leh hriat chian theih tawh loh khuate pawh engemawzat a la awm mai thei. Khaw hming te hi vai hming phuah an ni deuh vek tawh a, a tira Mizoho, heng khua lo luah hmasatute chuan Mizo hminga an phuah tam tak a awm a, mah se, vaiho lo pung chho zelah khaw hming te pawh vai ṭawngin a lo lar chho zawk ta zel a ni.

Entirnan - Paloi chu Palawia khua tih ṭhin a ni a, Hawai­thang kan tih tak pawh khu Awithanga khua tih ṭhin a ni.

Cachar rama Mizo khua ni ṭhinte:-
A. Bhaga Bazar chhuah lama awmte (khaw 13):- Shyamacharanpur, Kalahor, Jamalpur, Raspur, Naranpur, Rasnogor, Phaibuang, Agir­khal, Dolakhal, Megnathol, Jurkhal, Monierkhal, Tubidor.

B. Bhaga Bazar chhim lama awmte (khaw 4):- Phainuam, Buarchep, Sai­hapui, Hawaithang

C. Dholai leh a tlaklam a awmte (khaw 8):- Dho­lai (Dawla Bazar), Chhota­salganga, Rizap I, Rizap II, Kanghlai, Bangga Bazar Baakkhal, Lala Bazar

D. Paloi leh a chhehvela awmte (khaw 7):- Paloi (Paloia khua), Neihthang Punji (Paloi Tea Estate), Baskhal, Bagkhal, Riflemara, Garmura, Dwarbon

E. Vairengte tlaklama awmte (khaw 9):- Bagbahar, Dol­chhora, Ghatmura, Sai­hriam, Noxatilla, Nagathol, Balichuri, Gharmura, Luipui.

F. Hachhek tlangdung lama awmte (Khaw 10):- Cachar Zion, Sena veng, Hachhek, Boldaboldi I, Bol­daboldi II, Kahrot, Tlangpui, Zaite, Zailian, Rukni.

Cachar rama Mizo khuate sawifiahna ṭhenkhat:-.

1. Dolai bazar - Lal Dawlan Bazar lian tak a sakna hmun a ni a, Vai hoin Dawla bazar an ti ṭhin. Khuarei-ah Dolai Bazar tih a lo ni ta a ni.

2. Hawaithang - Awithanga khua tih ṭhin a ni a, Vaihoin Hawaithang an ti.

3. Shyamacharanpur - Mizo khua leilet neia awm ṭhin an ni. Vaiho chuan ‘Rothang Punji’ an ti a, Rothanga khua tihna a ni. He khua-ah hian Mizo Sikul, Welsh Mission Middle School leh Primary Sikul a awm ṭhin. Mizoram buai hnu kum 1973 hnu lamah chuan vaiho an sual tak em avangin Mizoram lamah an rawn pem chho zo ta a ni.

4. Paloi - Paloi pawh hi tunhma chuan Mizo khua tho a ni. Kum 1967 thleng khan Paloi vengpui Presbyterian Kohhran a ding ṭhin. Kum 1972 hnu lamah chuan an pem darh zo ve ta a ni.

5. Jamalpur - Mizo khua, leilet neia khawsa ṭhin an ni. Mizoram buai hnuah Vaiho an sual tak em avanga Mizoram lama rawn pem chho zo ta a ni.

6. Kalahor - He khaw dintu hi Suaktea a ni a, Vaiho chuan Suakte punji an ti ṭhin. Leilet neia khawsa ṭhin bawk an ni. Kum 1972 vel aṭangin Mizoram lamah an pem chho zo ta a ni. Tunah hian Mizoram Synod Mission Centre a ni a, Mizo missionary an awm mek.

7. Raspur - Vaiho chuan Raj­go­vindapur an ti. A khaw dintu chu Zawlliankunga a ni. Welsh Mission School a awm ṭhin.

8. Bangga Bazar - Lalbanga (Banga bahzar) ṭha tak awmna hmun a ni.

9. Lala Bazar - pawh Lal­thanga Bahzar (Lala bahzar) awm ṭhin na a ni.

Heng bak pawh ziak kim loh leh hriat kim loh a la awm ang. Hetiang hi a nih avang hian Cachar ramah hian Mizote hi kan lo awm ṭhin ngei a, Mizote luah ṭhin ram a ni. Chuvangin, kan humhalh tur a ni a, neih let leh dan pawh kan ngaihtuah a ngai a ni.

Sanga Ralte, Luangmual Vtg., Aizawl