TUI NU LEH TUI FIM
Mizoram buai kan tih mai (Independent Movement) lai khan kan ti ti leh thil hriatte kha a ropui ṭhin khawp mai a. An sawi ka hriat reng pakhat chu “Pu Laldenga chuan ‘Ka in kang ṭhelh nan chuan tui nu leh Tui fim ka thliar dawn lo’ a ti” tih hi a ni a. Chu chu British sawrkar chuan ‘China ka ruai dawn’ a tihna a ni tih hre thiamin an hlau thawng hle a. China chu ruai lo hram rawh” tiin an ngen ngawih ngawih mai niin an sawi.
Kan ram politics kalphungah hian sawrkarna chang lo (opposition) party lam hi chuan bet hle a inhriatna, development leh sawrkar aṭanga hamṭhatna awm zawng zawngah hlamchhiah vek nia inhriatna an nei lian thin hle niin a lang a. Chu chu a dik viau pawh a ni ang e. Kan party sawrkar laia keimahni party chauh invulh veka mi dang hlam chhiah vek zel kan nih chuan inthlan apiang hian party dang, la lal ve lo te thlang tling zel ila; in chhawk ta den den ila, tichuan development chu a kai rual ber dawn niin a lang. Hei hian a pho lan chiang tak chu ‘mahnia intodelh tum aia sawrkara contract te nau leh dawn theih thila inhnangfak kan tam’ tih hi a ni. Chubakah pawh kan politics khelhna chhan leh party-a kan active chhan ber chu ‘a thau sawh’ a ni tih a tilang bawk. Hetiang reng hi kan kal dan a nih chuan ram intodelh kan ni tak tak ngai lovang.
Contract te nau in pek dan te hi thuneitu leh enkawltuin ‘chu lai kha lai chu siam ṭhat a ngai’ an tih pawh ni lo. A thawktu turin ‘chu lai chu siam a ngaia ka lo thawk ve ang e aw’ ti a sum dilna atana an va hman hi a ni deuh ber a. Hotute hnenah chuting khatiang atan chuan kan mamawh si a cheng sing hnih khat min pe ve teh tiin an va dil a. Annin ‘khawi lai nge in thawh ang, thawhna tur lo zawng la kan ngaihtuah dawn nia’ an lo ti ve mai ṭhin a ni awm e. He tiang mai maia contract hna thawh hi chu ṭhat ngaihna a awm lo. A pawisa faia in pek ngawt aia in thawhtir a ni ber.
In thlan a hnai a, chanchinbu han chhiar ila, party hrang hrangte in kawp tum dan leh hma lak tum dante hian, hmelma party te chhiatna tur leh sawrkarna an siam lohna tur a nih phawt chuan, tui nu leh tui fim thliar tum lo kan ang khawp mai. Lalna leh thuneihna inchuh hi politics kan tih chu ni ta berin a lang a. Lalna leh thuneihna kan inchuhna chhan ber pawh ‘sum’ ni berin a lang bawk.
Kan Pathian thu chuan ‘Tangka sum ngainat hi sual tin reng bul a ni’ a lo ti a. Chutah chuan a tawp mai lo va, ‘chu chu ṭhenkhatin an awt a, rinna chu an kal bosan a’, a ti a. Chutah pawh chuan a la tawp mai lo va, ‘anmahni leh anmahni lungngaihna tam takin an in chhun tlang ta chuk a,’ a la ti leh zel.
A dik ngawt mai, kan ram politics chu sum avanga khelh ni ta berin a lang si a. Tui nu leh tui fim pawh thliar lovin politics kan khel a ni ta ber mai. Chutih avang chuan kum sawmli hnuah pawh ram intodelhna hmel a lang lo va, pur chaw state, ram hnuai thil, Zawngtah, Thingthupui, Anchiri, Chingit, Pelh, Mau tuai leh Aidu-a innghat chhungkua kan siam chhuak tam ta hle mai.
Thinrim so bulh a thutlukna siam hi a fing lo fo. Mosia thinrim chuan a hote sebawngno lem lo biak mek chu Pathian thu sawm pek ziakna lung khan a vawm a, a keh ta mai si a. A thlakna tur a han lak leh kha chuan ‘Lalpan a ziahsak duh ta lo va, ama kut ngeia a ziak a ngai ta a ni’ an ti. Sawrkar tuma kan beih dan leh sawrkar paihthlak tuma kan beih danah hian tui nu leh tui fim thliar lo tawpin kan che ang tih a hlauhawm. Keimahni leh keimahni lungngaihna tam taka kan inchhun tlangna tur a ni ngei dawn si a. Chuvangin, kan pawl zawm tur leh kan hmanraw hman tur te hi fimkhur takin i chhut hmasa teh ang u. Rinna kan bosanna tur te, mahni leh mahni kan intihchhiatna tur te, Pathian kohhran tana harsatna kan thlenna tur te a lo ni dah rual ang e.
Mizo Union lo lian khan kan Mizo lal te paih thlak kha thupui berah an neih a. An hmanraw hmuh theih leh lak theih apiang an hmang a. Lal lam tang (zalen) mi te au khum te, an antam huana ek te, lunga an in tawn te, mihring mi mal an hmel put hmanga au el te leh thil dang te. Chumi piah lamah lal tlawm huna ram development hna thawh dan tur leh an kalphung tur vision fel tak an nei lem lo. Lal tihtlawm a, Lo neih tur ram ṭha thlang ve thei lotena thlan ve theih kha an thupui ber chu a ni mai awm e. Hetiang deuh hian tun laia sawrkar paihthlak tum mek te pawh hian kan paihthlak hnua ram kan hruai dan tur aiin sawrkar paih hrim hrim theihna tur hi kan thupui ta em ni aw ka ti ṭhin.
Ram development kan kalpui tum dan aiin sawrkar paihthlak theihna tur hmanraw lamah kan buai mah mah. Sawrkar lai leh Opposition tan pawh ram development siamna tura kan hmanraw hman hlawk chiah leh chiah loh chik zawka enfiah ava pawimawh em! ‘i thil tih reng ka Pathian mit tlung zovin ka hmu si lo’ min ti ve mai ang tih a hlauhawm e (Thupuan 3:2). Kan hmabaka ram changkanna tur kawla ni chhuak hi chhumin bawh deuh luka ka hmuh tlat chu.
Development hi a ṭha e, ram intodelh pawh a ṭha mahse, ringtute tan chuan kan thlarau lam nun chhiatna tur hmanrua chu hman loh a ṭha. Kan thlarau lam damna hi khawvel thil engmahin a man zo lo tih i hre reng ang u. Hmanraw ṭha a ni emaw, party a ni emaw, development a ni emaw sum leh pai tam a ni emaw kan thlarau lam tana ṭha lo tur chu hmang lo ngam, ‘tui nu leh tui fim thliar hrang ngam’ kristian i ni zel ang u.
Commissioner Lalkiamlova