Jessami Day hriatreng nan...
Ṭhangthar zingah tumah indopui II-na hmu pha kan awm lo a, chhuanawm takin khatih lai khan kan pu leh pa ten ral an lo hmachhawn tih pawh hria kan tam lo mai thei. March 28, Jessami day a lo thlen hian thinlaiah an thar ṭhin.
Jessami hi Nagaland, Kohima khawpui aṭangin Km 60 vel chauha hla, ft 5600 laia sang a ni. Thingtlang hmun pakhat ve mai a ni a, khawvel history-ah a lang kumkhua ang tih tuman an suangtuah awm lo ve. Helai hi khan ṭha te a ni ang chu Japan ral-in India ram lak tuma kawng an rawn sahna a ni a, ṭangrual lam pawhin an hai hauh lo va, an lo in kulh chatna a ni.
Japan chuan January 1944 khan Aragan aṭangin India chu rawn run a tum a, mahse a hlawhchham. Burma hmarthlang lam aṭangin India rawn run a tum leh a, Japan thil tum ber nia lang chu, Dimapur-a ṭangrual sipai ei tur dahkhawl zuk rin leh Digboi Oil khur ringa khawsak kha a nih ber avangin, Champhai aṭanga inher kualin Manipur lam an pan ta a ni. Chuti ni lo se Mizoram hi Indopui-II na tuar na tur ber pawl kan ni ve ngei ang.
Assam Regiment te hi hmun hniha an awm avangin kan sawi karthelh deuh ang. 1st Assam Regiment chu Battalion naupang te mah nise, indona hmuna kal a lo ṭul ta, India ram chhana a daido turin 1944 February khan Jessami hmuna awm tura thupek an ni. Advance party ‘Alpha Company’ te chu motor a kalin a bak zawng chu, ke-in Jessami hmun hi an pan a, ni 28th February 1944 khan Jessami hi thleng kimin Alpha Company te hi Capt. Young-a ho vin Jessami aṭanga mel 14-a hla Kharasom hmuna inkhuar turin an tlang leh nghal a ni. Capt. Young hi Scot mi a ni a, pa hlim thei leh kawm nuam tak, pa rorum, thupek a hmuh tawh chu tih hlawhtlin tum zel mi a ni. Kharosom-ah pawh hian Japan sipaite chuan laipui leh grenade hmangin an rawn bei a, hneh chi rual an ni lo tih an hriat hnu-ah pawh a ho te chu tawlh kir mai turin a ti a, ani erawh chuan “Scot mi ka ni a, tlan chhe thiang ka ni lo” tiin Japan sipai 5 lai a thihchilh a ni. Kharosom-ah hian ni li(4) lai an in kap a ni.
Hetih hun laia Assam Regiment te tana thil hnawksak tak mai pakhat chu Japan ho wireless kha a ni. Chu chu hriain Mizo pa huaisen Hav. Zachhinga chuan grenade nen Japan Wireless post chu a va bei a, vanduai thlak takin Japan sipai ten an lo kap hlum hlauh mai a, a ni hi he indonaa Mizo zinga nun chan hmasa ber a ni. A hming hi Assam Regiment te zingah a dai leh ngai tawh lo vang.
Kharasom a kal lo te zawng chuan Jessami hmunah hian awmhmun khuarin trench khur leh bunker te laiin an hmanhlel hle a, an bunker-ah chuan inhliam pawh lo awm se, a enkawlna tur hmun pawimawhte an siam a, heng hmun te hi awlsam taka in kalpawh zung zung thei tura ruahman a ni. Japan sipai te hi an rawn thawk rip hle a, saiin laipui an phur thla a, sabengtungin an thawmhnaw an rawn phur bawk. Tichuan Assam Regiment te chuan indo an ṭan dawn tih an chiang ta a, an ṭanhmun tur trench khur chu an siam ṭha ta sauh sauh a. Bunker te an han siam zawh hnu chuan “Battalion khat na na na chuan min hneh hauh lo vang” tiin an chhuang ve hle a ni.
Tichuan a ṭul huna silai hmet puak thei mai tur chuan bunker chhungah chuan an lut a, mahse, an ngaih ang ngawt chu a lo ni lo, Japan sipai te hi battalion khat ni lovin 31 Div-a 138 Brigade (Brigade khatah hian Battalion thum lai an awm) an lo ni si a, an commander Lt. Gen Sato hi, mi huaisen, mi tum ruh, sipai pangngai aṭanga officer kai thei ngat a ni a, Japan sawrkar mi rin, hmun hrehawm leh harsatna hmun apainga an tirh ṭhin a ni.
Sato-a ho te chuan Jessami hmun chu lak ngei tumin an rawn bei ta a, an vawi khatnaah hian Japan sipai 23 laiin nunna an chan a, Assam Regiment te erawh chu Kuki pakhat bak nun chan an awm lo thung. Japan sipai te hian zan lamah beihpui an thlak ṭhin a, chhun lamah an awl thung a ni. Japan sipai te chuan kil tin aṭangin an position hriat chian tumin an rawn kap
ṭhin a, mahse an ni lah chuan an chhang let duh lem lo, an camp (perimeter) chhunga rawn luh tum te chauh an lo kap ṭhin. Japan Sipai te chuan beihpui rawn thlak lehin laipui leh grenade ten nen an rawn bei leh a, Assam Regiment te chuan 3” Mortar-in an lo chhang let ve a, chu an kah en aṭang chuan an mortar position/ location chu an hmu fuh ta hlauh mai a, kar lovah Assam Regiment te mortar leh an biakhlatna line chu an rawn kah chhiat sak ta a. Zan lam a mu lo tih takah Assam Regiment te hi an chau ru tawh a, Sato-a ṭhuihhruai te chuan Jessami chu lak ngei tumin aw rawl nen silai kap reng chungin hma an la zel a. Mahse Assam Regiment sipai huaisen, “Last man last round” tih thupek hmu ho chuan zamna chhete mah nei lova an lo kah let reng bawk avangin an duh angin an che thei lo a ni.
Jessami hmunah hian ni 5 zet an in kap a, he tia an in kah chhung hian Kohima lama inpuahchahna chu peih thawkhat a lo ni ta a, Assam Regiment te biakhlatna Japan hovin an tih chhiat sak avangin hmun pui lam nen inbiak theih a ni ta lo va, thlawhnain in withdraw na tur lehkha an va thlak ṭhin a, mahse Japan sipai awmna lamah vawi hnih lai a tlak avangin a tawp thlenga ṭan ral tur emaw tiin an in sawh nghet zel a. Chutia biak pawh theih an nih loh avang leh in withdraw na tur lehkha pawh Japan lama a tlak tak zel avang chuan Lt. Corlett-a chuan zan thim silai mu leng karah chuan in withdraw na tur lehkha chu kengin Kohima aṭangin Jessami hmunah chuan a va kal pui tawp a. Assam Regiment awmna a va thlen chuan a lehkha chu CO Lt. Col Brown-a a han pe a, mahse hei hi thu dik a ni em tih pawh hriat a ni si lo, an chhuah dawna ‘thih thlenga ṭan ral raih tur’ tih thupek chu sut a la ni si lo va, an rilru a buai ngei mai.
C.O. Brown chuan lei hnuai command post-ah officer te kokhawmin an thil dawn hi thu dik tak a nih leh nih loh an sawi khawm a, mahse Lt. Corlett chuan a sawi nasat em avangin an ring ta a, Jessami aṭang chhuah theih dan tur an sawi ho ta a. Group hrang hranga in ṭhenin, Jessami aṭanga Kohima lam a in withdraw an rel thlu ta a ni. An chhuah hun hi zan a nih avangin anmahni leh anmahni pawh an in kah chang a awm a ni. He mi ṭum hian L/Nk Thangkhama hote chu Japan ho hian an man nghe nghe.
He indona-ah hian Assam Regiment chu British Sawrkar chuan chawimawina ropui ‘Battle Honour’ a pe hial a, tin Mizo sipaite tan Indona pui thama an vawi khat kalna a ni bawk. He huna thil ropui ber mai chu, Sipai Battalion khat lekin sipai Brigade khat lai mai ni 10 chhung zet an lo dang bet thei kha a ni. He mi avang hian Assam Regiment pawh Regular Army an lo nih phah ta bawk a, tun thleng hian Assam Regiment te chuan ni 28 March hi ‘Jessami Day’ tiin lawm ṭhin a ni a, he ni hi Regimental Holy Day-ah puan a ni bawk. Tunah hian he Jessami indonaa tel Sub. Thanseia (Retd), Tlangnuam leh Ex-L/Nk. Lalpuithanga, Zemabawk te hian Pathian zarah min la dampui nghe nghe a ni.
He indona-ah hian Mizo tlangval 200 rual zet an tel a, mi tam takin nunna an chan. Jessami aṭanga an in withdraw hnu khan Kohima thleng hnuhnung ber te chu 3 April 1944 khan an thleng a, a tawpah hian mi 280 an tling ṭawk a, darkar 24 vel an hahchawlh hnu-ah Kohima inbeihna hautak takah an kal leh ngahl a ni.
Indopui II-na ah hian Mizo JCO-2 leh OR 57 ten an nunna hlu tak ram tan an hlan ta a ni. He Indona ropui taka nun hlan ta kan sipai huaisen te hi kei ni chuan theihnghilh ni kan nei tawh lo vang.
Albert Ramfangzauva, Zotlang, Aizawl