VIA DOLOROSA
Isua kraws put kawng hming chu VIA DOLOROSA tih a ni a; a awmzia chu Lungngaihna Kawng (The Way of Sorrows) tihna a ni. Via Dolorosa hi Kristiante tân khawvêla kawng thianghlim ber a ni ang. He kawng hian Jerusalem Old City-a Muslim vêng leh Kristian vêng a tlawh ve ve a. Kum zabi 4-na aṭang khán Isua man zàn champhaphákah khualzinhoin Gethsemani aṭangin Kalvari thlengin kawng an zawh ṭhin. Kum zabi 8-na vêl aṭang khân chawlhna hmun hrang hrang an siam ta a; kawng pawh an tidanglam kual thui hle a. Gethsemani aṭangin Zion tlânga Kaiapha in hmun lamah kalin, chuta ṭangin Temple hmàr lamah kualin Kalvari an pan ṭhin a ni. Hetianga a kual thei ang bera kal chuan mêl khat dâwn lai a ni ang.
Hun laihãwl vêlah khân Latin Kristiante chu pâwl hnihah an inṭhen a. Pawl khatin Praetorium leh Puithiam Lalber in kha tûna Zion tlâng, tlângdung thlangta zâwkah awmin an ngai a; pâwl dangin hêng hmun pahnihte hi Temple hmàr lamah awmin an ring. Tichuan Via Dolorosa pawh pahnih a lo awm ta a ni. Kum zabi 14-na aṭang khân Franciscan-hoin chiang deuh zâwkin Kalvari kawng chu an duang chhuak a; chu chu tûna Via Dolorosa kal dàn nèn a thuhmun deuh ber a. He kawng hi kum zahnih chhûng zet khualzinho pawhin an zawh ber a ni a. Chanchin Ṭha bua Isua chunga thil thlengte nèn hmet remin chawlhnate an siam chhuak a. Jerusalem Kristianten chawlhna 8 an nei ṭhin a; Europe ram aṭanga Kristian lo kal ṭhinte erawh chuan chawlhna 14 an nei thung. Kum zabi 18-naah khân Church of the Holy Sepulchre chhûngah chawlhna hmingte pawh vuah thar zêl a ni ta a. Eng pawh ni se, hêng chawlhna hmun hrang hrang 14 an chhinchhiahte hi dik vek lo mah se, khualzinte ngaihtuahna kaihruaitu ah a ṭangkai hle.
Tûna Via Dolorosa kawng chu mêl chanve vêl a ni a. November ni 10, 1998 tlai dâr 4 vêlah khân pên eng zât nge tiin ka teh a. Station 1-na aṭanga Kalvari thlengin a teh theih ang anga tehin pên 1,072 vêl a ni a; chu chu metres 900 vêl a ni ang. Chawlhna 1-na leh 2-na inkâr chu chho deuh euh euh vek a ni a. Chawlhna 2-na leh 3-na inkâr pên 60 vêl chu zâwl a ni a; pên 235 vêl erawh chu chhuk deuh euh euh a ni thung. Chawlhna 3-na leh 4-na inkâr pên 34 leh 4-na leh 5-na inkâr pên 35 chu zâwl aiin chhuk lam a pâwl zâwk bawk. Chawlhna 5-na aṭanga Kalvari thlengin chho hlîr a ni thung. Isua kraws put kawngah phei nuam a tlêm hle mai; a tam ber chu chho hlîr a ni. Ringtuten kawng phei nuam kan thlahlel hle ṭhin a; hlim rengte kan duh ṭhin a, làm laih laih reng te hi nuam kan ti. Isua kraws kawng erawh chu chho a thui ber. Ringtuten kawng phei nuam ringawt zawh beisei reng lo ila.
Via Dolorosa station 1-na chu Jerusalem hmâr lam El-Omariyeh College hung chhûngah a awm a; College enkawltuten a nazawngin an compound-ah luh an phal lo. College compound chhûngah chuan thil hmuh tùr ropui tak a awm lo a; luh thláka tualzâwl vei lamah Antonia Tower a awm a. Hei hi Kaisari aṭanga Pilata lo kal chânga a khawsakna leh Isua thubuai a ngaihtuahna hmun a ni. Zirtàwpni apiangin Franciscan puithiamhoin heta aṭang hian Kalvari thlengin tlai dâr 3-ah kawng an zawh ṭhin.
Station 1-na aṭangin khawthlang hawi zâwngin chho deuh euh euhin Station 2-na chu thlen a ni a; he hmun hi Chapel of the Condemnation & Flagellation an vuah a. Isua an vuakna leh thiam loh chantîrna hmun a ni. Kawng bula kawngkapuia luh chiah ding lamah Isua an vuakna hmunah biak in lian vak lo a awm a; chu chu Chapel of Flagellation a ni. In chung ceiling-ah Isua hlîng lukhum an khumtîr lai lem a awm a. Kawngkapui vei lamah chuan Isua thiam loh chantîrna Chapel of Condemnation a awm thung.
Station 2-na leh 3-na inkâr chu pên 295 a ni; hetah hian pên 60 vêl chu phei a ni a, pên 235 erawh chu chhuk deuh euh euh a ni. Station 3-na hi Via Dolorosa leh Damascus Gate aṭanga Ṭahna Bang panna El Wad Road intawhna lai tak, kawngpui sîr khawchhak lamah a awm. Hei hi Isuan kraws a tlûkpuina niin an sawi. Bible-ah Isuan kraws a tlûkpui thu a lang lo (cf. Mt 27.32; Mk 15.21; Lk 23.26; Joh 19.17). Via Dolorosa-ah erawh chuan hmun thumah Isua kraws tlûkpuina an chhinchhiah thung. El Wad Road chhuah lam kawng sîrah Polish Chapel a awm a; kawngka lu chungah Isua kraws tlûkpui lai lem, Thaddeus Zielinsky-a ziak a awm nghe nghe.
Station 3-na leh 4-na inkâr chu pên 34 chauh a ni a; tui luang thei tâwka chhuk deuh hret a ni. He hmunah hian Isua nu Marin a fapa kraws pu lai chu khawngaih takin a lo thlîr a; chu hmunah chuan Armenian Chapel tê reuh tê a awm. Kawngka lu chungah chuan Isua kraws pu lai leh Mari lem ziak a awm bawk. He station hi Ṭahna Bang pan chhukna kawngpui El Wad Road kawng sîra awm a ni.
Station 5-na hi 4-na aṭangin pên 35 lek a ni; he lai hi Rom sipaiten Kurini khuaa mi Simona, Isua kraws putsak tùra an manna hmun a ni. Franciscan kawngkapui lu chung sîrah station chhinchhiahna a awm a; kawngkapui luchung takah erawh chuan Latin ṭawngin ‘SIMON CYRENAEO CRUX IMPONITUR’ tih an ziak thung. Simon-a kha mi vànduai vànnei a ni ang, a hming hi Chanchin Ṭha buahte hian vawi thum a lang a (Mt 27.32; Mk 15.21; Lk 23.26); a hming lo lan chhan chu Isua kraws a putsak vàng a ni. Hetianga tum loh tak maia mi sual thiam loh chang, khen beh tùr kraws putsak tùra man a ni ta kha vànduai a inti hle ang.
Station 5-na leh 6-na inkâr chu pên 120, chho hlîr a ni; kawng sîr vei lamah hmuh hmaih awl angreng takin station 6-na a awm a. He hmun hi Jerusalem nula Veronica-i'n Isua bianga thlan luang zawih zawih a lo hrûksakna hmun a ni. Veronica-i hi tu nge a nih Bible-ah a lang lo a; thawnthuah chuan chanchin ngaihnawm tak a nei thung. In chhûngah chuan Veronica-i lim nalh tak a awm nghe nghe. Christian Quarter-a Greek Orthodox Patriarchate-ah Veronica-i’n Isua hmai a hrûkna puan an tih chu a awm a; chu puanah chuan Isua hmai thla ni àwm tak pawh a lang nghe nghe a ni.
Station 6-na aṭangin Kalvari tlâng chhîp panin Via Dolorosa chu a chho zêl a; pên 100 vêl han thlen chuan Damascus Gate aṭanga Zion Gate panna kawng Suq Khan ez-Zeit Street a pawh chho a. Chu kawngpui tlâk lamah chuan Station 6-na chhinchhiahna a awm a; he hmunah Franciscan chapel a awm. An sawi dàn chuan hetah hian Isuan kraws a tlûkpui leh a ni. He kawngpui tlâk lam hi kum zabi khatnaah kha chuan Jerusalem kulh pâwn a ni; he hmunah hian ram lam panna kawngka Genath Gate pawh a awm.
Station 7-na aṭangin kawng chhak lamah chhoin pên 40 leka hlaah, chhoh lama vei lamah station 8-na a awm a. He lai hmun hi Greek Orthodox Convent a ni a; Convent bangah chuan Latin Cross hmangin station hi an chhinchhiah a. Hei hi Isuan Jerusalem nute chu amah ṭah loin, anmahni leh an fate tân ṭap zâwk tùra a hrilhna hmun a ni. Station 8-na aṭanga 9-na inkâr hi tûnah chuan in a khah avàngin hmànlai kawngah a kal theih tawh loh a. Station 8-na aṭangin Golgotha tak chu hla lo tê a ni tawh a; mahse tûnah chuan a kual zâwnga kal a ngai thung a ni.
Station 8-na aṭangin station 7-na lam Suq Khan ez-Zeit kawngpui panin chhuk leh tùr a ni a; chuta ṭang chuan chhim lam hla vak loa Zalatimo Sweet dàwr bulah tlâng chhîp panin step-ah chhoh leh tùr a ni. Tlâng chhîp aṭangin hmàr lam hawia kal hnûah Coptic Church pana kal lehin chu biak in kawngka biangah station 9-na an chhinchhiah a. He hmun hi Isuan kraws a tlûkpui lehna hmun a ni. Coptic biak in aṭangin Church of the Holy Sepulchre chhûngah luh theih ni mah se mipui chu an lût ngai lo.
Station 10-na aṭanga 14-na chu Church of the Holy Sepulchre chhûnga awm vek a ni a; he biak in kawngkapui chu chhim lamah a awm a. Luh phata ding lamah Kalvari pan chhohna step 10 zawh chhoin a chung zâwl thlen theih a ni a; chu chu biak in chhuat aṭangin feet 15-a sâng a ni. A chung zâwl chu 2-a ṭhenin chhim lam chu Franciscan chan a ni a; hmàr lam chu Greek Orthodox chan a ni. Franciscan chan chhûngah station 10-na, Isua khen beh dâwna a silhfèn an hlihsakna hmun a awm a. Franciscan chapel chhûngah tho chuan kraws-a Isua an kilh behna hmun a awm bawk. Greek Orthodox chapel chhûngah chuan Isua kraws phunna a awm a; chu chu station 12-na a ni. Station 11-na leh 12-na inkârah station 13-na, kraws aṭanga Isua an lâk thláka Mari hnêna an pêkna hmun chu a awm. Station 14-na chu Kalvari hmàr thlang lam feet 150 vêlah in tê pakhat chhûngah Isua thlàn chu a awm a ni. Thlân sei lam chu inches ft 6.3 a ni a, a vàng lam chu inches ft 3½ a ni a, a sàn lam chu inches ft 2 a ni thung. C. Rokhûman tourist guide hmingthang tak a tih Emmanuel de Han-a lehkhabu ‘Our Visit to Israel’ aṭanga a lák chhâwn - a dung ft 5, a vàng ft 2, a sàn lam ft 3 a tih ang ngawt kha chu a lo ni lo.
Revd Chuauṭhuama