Written by
Vanlalruata Royte
Chi man to, buhfai chhekkhawl, hmaikawr leh a chhehvel
Hman deuh khan chi a vang dawn nia sawi a nih avangin mi tam takin chi an lei khawl a. Hmun hrang hrangah chi mamawh tak tak tan lei tur a van phah bakah mamawhna kan insiam chawp avangin thil man a to chhoh thut phah a ni. Hetiang hi petrol leh diesel chungchangah pawh a thleng fo tawh ṭhin. Hetiang thil a lo thlen hian a hnam pum ang a in demin a sual ta ber leh chhe ta ber angin kan in chhal
ṭhin a. Hei hi khawvel hmun danga thil thlen dan leh economic kalphung thil ṭhenkhat nen ngaihtuah zui a ṭul a ni.
Kum 2004 nipui lai khan US-ah Hurricane Charley chuan Florida state chu na takin a nuai a. Mi 22 laiin nunna an chan a, dollar makdatuai 11 hu bungrua a tichhe bawk a ni. He thilthleng vang hian thil man a to chho thut a, hotel thlen man te, thingkung tlu hnawk rem rum thenfai man te bakah air conditioner te a chhiat bakah kawlphetha lam te a tih khaihlak avangin khawlum hnuaiah chuan vur man te pawh tih san vek a ni a. Hei hian chanchinbu lian tak takah hmun a luah nghal vat a, hetih hunlai a titi tam ber a ni.
Sorkar lam chuan thil man sang venna dan a siam nghal a, attorney general pisa-ah ngawt pawh a hlim chhawnah complaint sang hnih chuang a thleng a ni. Thil man tihsan hi dodaltu leh a thlawptu an awm nawk a. Thil man tihsan thlawptute zingah hian free market economist hmingthang tak, Thomas Sowell pawh a tel nghe nghe. An ṭanchhan zingah chuan - thil man tihsan hian supply lam a tipung a, thilzuartute lam a ko lut a, chu chuan mipui nawlpui ṭhat tlanna a thlen a ni. Thil hian amahin hlutna leh man tak tak a nei lo a, sorkar inrawlh lova mipui mamawhna hian a man a hril a, hei hian mipui duhthlanna zalen a pe a ni tih te; thil man to hian chakkhai mamawhte renchem tur leh a chuang liama hmang lo turin a veng a ni tihte a tel hlawm a ni.
Hetihlai hian thil man tihsan duhlotute hian hetiang dinhmuna thil lei tur man tihsan a nih hian thil leina kawngah hun danga mi angin a ‘duhthlanna thiang’ hman nen a inang thei lo tih te, mi mamawhna remchanga la a hetianga lo tih hi in hnehchhuhna ang a ni a, chhia leh ṭha hriatna thiang aṭang pawhin a dik lo hrim hrim tihte a tel bawk.
A chunga ngaihdan pahnih tarlanah khian keini ringtute hi khawiah nge kan din ve dawn tih hi zawhna pawimawh tak a ni ta. Uluk taka ngaihtuah chuan Lal Isua khan Biakbuk a then thianghlim a, a thinrim em em chhan kha biakina lo kalte inhlanna tur an mamawhna remchanga la a to tak taka lo thleng kha niin a lang. Keini ringtute hian tun thil chauh ni lo-ah pawh hian kan nun peng hrang hrangah he thil hi chik taka kan ngaihtuah fo a ṭul a ni.
1833 khan British economist William Forster Lloyd chuan thlirna pakhat a duang chhuak a. Vantlang ran tlatna hnim hring awmna mual
ṭha tak hi vantlangin hmang tlang ta ila, chu hnim hring chu kan mimal rante tlatna atan mimal hlawk thei ang bera hman ṭheuh kan tumna lamah kan tichereu zo vek dawn a ni. Chu mual hring dup chu chutianga kan hmannaah chuan a chereu hlauh avangin a venna atan insum tlang dawn ta ila, tu emaw insumna kha tu emawin remchangah la-in mualhring dupah chuan a ran lo tlat tir bik ta se vantlang ṭhatna atana insum te chuan kan chan ve tho dawn a ni a ti. Hei hi ‘Tragedy of the Commons’ tiin a sawi.
Hei bakah hian chu vantlang mual hring dup leh a hnim hring chu ral thei leh chereu thei a nih avangin renchem hle a ngai a, ṭhenkhatin midang ngaichang lek lova an lo hman emaw, duh duh a tihchereu chu vantlang tawrhna thlen thei a ni.
American Economist pakhat, Nobel Prize pawh lo dawng tawhtu, Gary Becker chu Columbia University a doctoral a zir laiin a exam tur chuan lirthei hunna tur remchang a hmu mai lova. A exam tur khawtlaia a exam chan a lirthei hunna zawn ai chuan a lirthei chu kawngkam remchangah a dah tawp a, 'fine’ chawi chu ‘channa tlem zawk’ niin a ngai a ni. Kawngkamah chuan a lirthei a hung ta tawp mai a ni. Gary Becker a chhut ang hian midangin chhutin ti ve ta vek se kawngkam chu lirtheiin a khat ang a, a tuartu tur chu mipui zawng zawng an ni thung si ang. A hmaa kan sawi tak, Lloyd a ‘Tragedy of the Commons’ ang chiah kha kan hmabak chu a ni dawn a ni.
Tunlai boruak ang hian kan sawi tak hi han hmehbel ta ila. Buhfai te leh chakkhai dang te hi kan chhek khawl a, kan inchuh chiam hian mamawhna sang thut (demand shock) kan insiam chawp bakah chakkhai (resource) kan in ṭam chhuah thei tlat a ni. A awm chhun renchem taka in peizawn ai a, kan mamawh bak a chuangtlai kan chhek hian a mamawh tak taktute leh harsa zawkte kan hrek bet tih kan hriat a ngai a ni.
Lirthei in tlan chhawk tel tel a, hunna a in hun chhawk tlang a in banlek tel tel thei tur hian Gary Becker anga kawngsira lirthei hun lawk mamawh ang dinhmuna dingte kha thik a, ‘tih ve vek’ kan tum emaw, ‘ṭul lova kan tih ve kher’ chuan a mamawh zawk te kan hrek bet thei tih hriat a ṭul hle. Kan thiltih leh duhthlanna hmakhalhtu tur chu mahni kan in hmangaih anga midangte hmangaih (kan inngaihtuah rual a midangte ngaihtuah kep) hi Bible min zirtirna a ni tih hriat tel fo hi a ni.
Nitin ei khawp dil Lalpa'n ṭawngṭai dan min zirtir anga ṭawngṭai ṭhin hian a chuangliam thleng thlenga kan dapna lamah midang nitin ei khawp tal hi chu i dip lo hram ang u.