MIZO KUT HMANGA KHAWTLANG NUN THLIRLETNA
Kan chawr chhuahna a ni emaw hnam anga kan hun hmasa lama kan inrelbawlna leh khawtlang nunhona emaw hi hmasawnna kan neih te hmuh thiam nan leh hmabak la awm te, hnam anga kan lo tih dik tawk loh te hmuh fiah nan thlir leta hawikir hi a ṭul fo ṭhin. Mizo kutpui pathum chu- Chapchar Kut, Mim Kut, Pawl Kut te hi an ni. Amaherawhchu, Directorate of Economics & Statistics, Mizoramin Statistical Handbook Mizoram 2018 a tih chhuahah chuan heng te hi Mizote kut hman ṭhin a tarlante chu an ni:
Chapchar Kut
Krismas Festival
New Year Festival
Anthurium Festival
Lyuva Khutla Festival
Winter Festival
Tun hnuah kan belh emaw kut lawm thar emaw kan nei a nih pawhin kut awm sa Mizote thinlunga thi thei reng reng lo, kan history nena inzawm tlat September thla leh December thla a lo thlen apianga kut chibai la inbuk ṭhin kan nih laia kut pui pahnih lai han paih tak daih hian ngaihtuahna a ti thui hle a, chhan ṭha tak a awm chu a ni ngei ang.
Hnam fing, changkang leh hmasawn apiangin an hnam tihdan phung leh an hnam thil te chu vawn nuna humhalh lamah ṭan an la ṭhin. Hmanlai Mizo khawtlang nuna pawimawh em em Zawlbuk te pawh thil hrang hrang avanga a zuih ral hnuin Superintendent N.E Parry khan Mizote tana a hlutna leh pawimawhna hriain kum 1926 khan khaw hrang hrang te Zawlbuk din ṭha leh turin a rawn a. Kum 1938-ah Superintendent Anthony Gilchrist McCall chuan Zawlbawk tih nun leh chungchangah vantlang a ko khawm bawk. Hlawhtling lo ve ve mah se, an ṭhahnemngaihna hi a fakawmin a entawn tlak hle.
Chapchar kut hi tun thlenga kan kut pui ber anga kan ngaih a ni a, tun thlengin kan la hmang uar hle. Hman dan erawh sakhuana leh hmasawnna hrang hrang avangin a danglam tawh viau. Chutih rualin Mim kut hi chu mitthi pual a nih avangin kan rinna nen a inpersan ta a, kan hmang ta lo pawh hi kan pawm viau chuan a rinawm. Amaherawhchu, kan history nena inzawm a nih avangin kan hnam tan pawimawhna tak a nei a.
Kum 1953 khan Mizo District Council chuan hnam thil humhalh nan September ni 11 hi Mim Kut chawlha hman turin a puang a, hman reng ṭhin a ni. Kan hmang ta lo hi uiawm chan te pawh a chang e. Pawl kut ve thung hi hun rei tak ngaihven hlawh lo va a awm hnuin tun hnuah a vawikhat nan December ni 19, 2018 (hemi kum vek statistical handbook-ah Mizo kut zinga chhiar tel a ni lo thung, a mak viau mai) khan A.R Lammualah ropui taka hman a ni a, hri a reh hunah chhunzawm zel tlak a ni. Kut hian Mizote nunah hmun pawimawh tak a luah a, hnam nunzia kawng tam takin a tarlan bawk.
Sakhaw ngaihsak Mizote: Hmanlai hunah pawh khan Pathian nung an hriat fuh hma pawhin a awmzia chu an ringhlel lo va, ‘Pi biakin lo chhang ang che, pu biakin lo chhang ang che...’ te pawh an lo ti ngawt ṭhin a nih kha. A bik takin Chapchar kut leh Pawl kut ṭobul te hian sakhua an ngaih pawimawhzia a tilang. Pathian hnena lawmthu sawi duhna an nei te kha sakhua an ngaihpawimawhzia tilangtu a ni. 1450 aṭanga 1700 AD ah Mizote Khawzawl Khampat-a an awm laiin ṭamin a nuai a. Chumi hnuah lo lama malsawmna namen lo an dawn chungchangah te pawh vanneihna an puh mai lo va, Pathian hnena lawmthu sawi nana kut an lo ching chhuak te kha an nunphungah sakhuana an hlat lohzia a lang. Mizote hi sakhuana ngaina tak hnam kan ni a, kan rilru nona lai pawh a ni a, min awptute pawhin hmanrua takah an hmang reng a nih kha. Tun thlengin kan ti tak tak emaw tak lo emaw, kan nunah a bet tlat a, khawtlang inrelbawlnaah pawh a ṭangkaiin hmun thuk tak a luah.
Hmeichhe dinhmun dik tak: Mizote hi mipa rorelna (patriarchy) hnuaia awm reng kan ni (Kristianna lo luh hnu leh hma chu danglamna awm mah se). Hmeichhe dinhmun kha chhe viauin lang mah se, mipate khan an hmu thiam lo a nihna lai a awm. Kan khawtlang leh kan nunhonaah hian a thawk tam apiang a thu an ni mai a, chumi rilrua vawng reng chung chuan hmanlaiah mipate a fawng vuantua an inchhal hi rinhlelh a awl viau mai.
Tuna kan rinna, kan Kalvari culture hi chu lo dah ṭha ta ila, hmanlaiah chuan an eizawnna ber chu lo neih kha a ni. Chumi hnaah chuan an tel vena a tam a, mithiam zawkte chuan lo lam hnaa 70% hi hmeichhe thawh niin an sawi. Lo lam dah ṭhain inchhung lam hna chauh tarlan dawn pawhin, chawhmeh hel leh sa hel chu ei theih a ni lo va, ei theiha siamtu chu hmeichhia te an ni. Inchhung sekrek khawihtu chu hmeichhia an ni a, fa enkawl thlengin, inchhung enkawltu chu hmeichhia an ni.
Khawvar hmain an tho va, chhungkaw pa ber thawh hlima chaw kil mai theih turin an lo buatsaih diam ṭhin a nih kha. Kut niah te pawh Kristian hma hunah chuan zu kha a pawimawh em em a, a chhuangtu chu hmeichhia an ni. Chhawnghnawtah pawh khan ei tur tuihnai in barh tur siamtu chu hmeichhia tho an ni. Mipa tih pawh sawi sen loh a awm a, khawtlang an venhim thu te pawh a ropui. Mipa ropuizia thu chu kan history-ah a luang ngiai nguai mai.
Mipain an nupuite vaw ṭhin mah se, inchhung khur leh khawtlang fel taka a kal theih nan chuan mipa an pawimawh tho ang bawkin hmeichhia pawh an pawimawh a ni - chu chu kut hman dan hian a tarlang chiang hle. Kan hun kal ta te kha lai (neutral) taka thlir a pawimawh tluk zetin kan ziah/sawi dan (narration) pawh a pawimawh viau, ṭhangthar zel te’n ngaihdan leh pawm dan an siamna tur a ni si a.
Kan hnam hi van aṭanga tla ve tawp kan ni lo va, history neia hmasawn zel kan ni. Kan history te zirchiang a, kim tak leh dik taka ziah fo a pawimawhzia kan hriat thar reng a pawimawh. Kan tarlan tak aṭangin mipa leh hmeichhe tih a inang lo va, chuvangin midangte tih tlem bika ruat lo va, midangte hlutzia kan hriat zual poh leh ka hlutna kan belhchhah tih hre ang u.
Isua khawvela a lo kal laia a ngaih pawimawh em em ‘mihring mihrinna’ hi ngai pawimawh zual deuh deuh turin mimalah ṭan ila thar ṭheuh ang u.
Debbie Rinawmi