Kan ram mamawh Liberation Theology?
Thu hmahruai
Zan khat chu mut pahin youtube ka thlir kual a. Rhyme & Reason Project channel hi ka notification-ah a lo lang a. Ka han en chiang a, a thupuiah 'Liberation Theology zirchianna' tih a lo ni kulh mai a. Min hip nghal zar mai; ka en ta ngei bawk a. Darkar hnih zet a sei a ni na a, ka ngaithla zo vek a, ngaihnawm ka ti thar hle. Thlirtu pawh ka rin ai daihin an tam a, ‘comments’ pawh a awm nual; a tlangpui thuin thlawpna thu lam hlir a ni. Chu chuan he theology hi kan thinlungah a tla na tih a entirah ka ngai.
He inkawmna hian “…thinlai mu hnu lunglen a kai tho ve” tih ang mai khan ka ngaihtuahna a Liberation Theology mu tawh hnu a rawn kai tho leh chiang kher mai. He inkawmna hian ka ngaihtuahna sawr bing a, he theology-in Pathian, sual leh chhandamna chungchang a sawi dan tlangpui ziak turin châkna leh chakna leh huaisenna min pe ni berin ka hria.
A lo chhuah dan
He theology hi Latin America ram aṭanga rawn inṭan a ni. Kristian rualin an ram an kaihruai a, mahse kalphung fel lo avangin hmasawnna a kai rual lo a, mi lian leh mi te inkar a zau. Retheihna te, inhlamchhiahna te leh kawng hrang hranga inhnehchhiahna te a la awm tlat a. An ram leh mipui dinhmun chu Pathian thu nen inmil theiin an hre lo a, rorelna dik lo avanga mipui tam zawk tuarna chu Pathian duh zawng leh remruatah an pawm thei lo a ni.
He rilru pu hian kum 1968 khan Medellin khawpuiah Latin America bishop rual chuan inkhawmpui an nei a. Chutah chuan Gustavo Gutierrez-a thuziak 'Teologia de la liberacion' (a theology of liberation) tih an zirho a. A hnuah a buin a tichhuak nghe nghe. He inkhawmpui hian mi tinin dikna leh chanvo kan neih ṭheuhzia te, mi hausa leh thiltithei zawkten an kuta thuneihna leh thiltihtheihna hmachhuanin a ngaihna hre lo zawkte lakah remchang an la tur a ni lo tih te leh ram hausa zawkte hi a rethei zawkte chanai hmangin an inhaivur avangin khawvelah retheihna leh harsatna chi hrang hrang a pung nasa tih an nemnghet thar leh a. Chuta ṭang chuan Pathian thu kalpui dan thar, Liberation Theology hi an lo duang chhuak ta a ni.
A tum...
He theology hian a hming put chhan ang ngei hian chhanchhuahna ṭhuang thuma kalpui a tum. Chungte chu politics hmanga inrahbehna aṭanga chhan chhuah te, mihring rilru chhan chhuah te leh sual lak aṭanga chhanchhuah te hi a ni.
Politics hmanga inrahbeh awmzia chu rorelna fawng chelhtuten an thuneihna hmanga dik lo taka rorelna an kalpui avanga mi tam tak tana tuarna leh harsatna an thlen hi a ni. Mihring rilru chhanchhuahna an tih hi mi rethei ten bet reng tura an inngaihna rilru ang hi a ni. An tan chhuahna kawng kaw ve tawh miah lo tur ang hiala an inngaihna rilru aṭanga chhan chhuah hi a ni.
Sual lak aṭanga chhanchhuah hi Gustavo Gutierrez-a chuan chhanchhuahna vawrtawp leh a sang ber a ni a ti. Sual laka chhanchhuahna hian thil dang zawng zawng laka chhanchhuahna hi a huam tel vek a, Pathian nena inpawlnaah a hruai lut a ni tiin a hrilhfiah.
Pathian
Liberation Theology chuan 'Pathian chu mi retheite lama ṭang a ni' a ti. Bible a Pathian nihna leh zia an thlir vang vang a, Pathian chu mi hnuaihnung leh rahbeha awmte dinhmun ṭawmpuitu, an hnena inpuang ṭhin leh an lama ṭang tlat niin an hmu a. Chuvang chuan Pathian chu mi retheite lama ṭang a ni an ti ta a ni. Mi rethei an tih hian ei tur tlachham, kut dawh, chenna in nei lo te chauh hi a huam lo. Karl Marx-a’n mi rethei sawi nan kut hnathawk mite (proletariat) a hman ai pawh khan a la huam zau zawk. Liberation Theology-ah chuan ram rorelna kalphung dik lo avanga tuartu zawng zawngte mi rethei tih hian a huam vek a ni.
Pathian chu mi rethei leh awpbeha awmte lama a ṭanzia entirna atan Aigupta rama Israel fate tuarna kha an hmang a. Pathianin Pharao-a hnuaia Israel fate tuarna a hmuhin a mit a chhin san thei lo a, a beng a huh san thei hek lo. An dikna leh chanvo an chan theihna tur leh zalenna an hmuh theih nan awpbettu lak ata a hruai chhuak a. Kha inhruai chhuahna ropui tak mai kha Gutierrez-a chuan Pathianin thuneihna hmang sualtu rorelna a thiah sakna a ni a, a hruaichhuaha te tan khawvel thar a din sakna a ni, a ti.
Pathian chu mi retheite lama a ṭang ang bawkin keini pawh mi retheite lamah kan ṭang tur a ni, an ti. Chu chu Pathian ‘mission’ kan ṭawmpuina pawimawh tak leh kan ram leh khawtlang inrelbawlnaa siamṭhat ngai siam ṭha tura tha kan thawh venaah an ngai.
Gustavo Gutierrez-a chuan “mi retheite lama kan ṭan chhan chu an fel leh ṭhat vang ni lovin an retheih vang a ni” a ti. Leonardo Boff-a leh Clodovis Boff-a te unau chuan ram rorelna dik lo avanga retheihna ruama hnuh luha awmten an ṭanna ruam aṭanga chhuak tura an beihna ṭawm pui zawnga tha kan thawh ve chiah hian mi retheite lamah kan ṭang ve ṭan chauh a ni an ti.
Pathian chu vana awm, a ropui em avanga mihirngten kan pawh phak loh (transcendental), ral khat atanga biak ngai ni lovin kan kianga awm (immanental) a nihna hi an sawi uar hle bawk. Pathian hi khawvela dikna leh felna a awm theihna tura roreltu leh rethei leh awpbeha awmte chhanchhuaktu a nih chuan he a zia hi sawi lansarh a tul reng a ni. Pathian chu kan kiangah awmin kan harsatna leh hrehawmna min tawmpuitu a ni a, kan nitin nuna thil thlengah pawh a inrawlh vek a, mi rethei leh awpbeha awmte pawh kan hrehawmna ruamah min luhchilhin min rawn tâwk a, kan hrehawmna min tuarpui a, tuar chhuak turin chakna min pe a ni.
Pathian chu dikna leh felna Pathian a nih angin ram rorelna leh kalphung dik lo thlir liam mai mai ngai lo a ni tiin an sawi. Thuthlung Hlui hunlaia zawlneite hmanga Pathian hnathawh dan leh ram rorelnaa a inrawlh dan en ila a dik zia kan hmu ang. Isua’n Pathian lal ram din tura a beih zia leh siamthat hna a kalpui dan kha en ila a dik zia kan hmu leh bawk ang. Isua Krista hmangin Pathianin dikna leh felna lal tiang a rawn lek a, Isua Krista hmang bawkin mihringte tuarna tawmpuitu leh chhanchhuaktu a ni tih a rawn inhriattir a ni an ti. Isua lo kal chhan, riangvaite hnena Chanchin Tha hril tura ruat a nih thu a sawi (Lk. 4:18) kha Isua chungchangah chuan an sawi uar pawl tak a ni.
Sual
Sual tia kan sawi fo hi eng nge a nih chiah le tih zawhna hi kan inzawt fo awm e. Gutierrez-a chuan “sual chu hmangaihna tlakchham hi a ni” tiin a sawi. Hei hi a pawimawh khawp mai. Zu leh ruihtheih thil te sual an nih zia kan hre bel hle tawh a, ‘hmangaihna tlakchham’ hi sual a nih dan hre lo erawh kan kat nuk mai thei. Kan rama mi retheite retheih chhan hi eng vang nge kan tih chuan hmangaihtu tur ten hmangaihna an tlakchham vang a ni thui khawp mai. A aia chiang leh zualin sawi ta ila, mi retheite chan ai miin a ei zawh a, a lo pum bilh vek duh chuan mi retheite hmangaihna a nei lo tihna a ni. Mi retheite hmangaihin an hmakhua ngai se chutiang thil chu a ti thei lo ang. A fawng chelhtute zingah mi retheite hmangaihna tlachham an awm thin avangin kan rama mi retheite hian an chan tur an chan loh phah thin a ni. Chu tak mai chu ‘sual’ chu a ni.
Hmangaihna tlakchham hi pawi deuh asin. Hmangaihna chu mihring leh Pathian min suih zawmtu a ni a. Chumi chu kan tlakchham tlat chuan engti kawng zawng mahin kan tan Pathian hnen thlen ngaihna a awm dawn lo tihna a ni. Eiru te hi hmangaihna tlachham an ni. Hmangaihna tlakchham chu sual a ni. Chuvang chuan eiruk hi sual a ni. Miin ‘sual’ a tih theihna tura kan kalphung leh inrelbawl dana kawng inhawng zau lutuk hi kan siam tha thuai a nih loh chuan kan ram hmabak hi a thim hle ang.
Chhandamna
Chhandamna hi khawi chinah nge kan reh bun le? A tlangpui thuin chhandamna kan sawi hian ‘thlarau chhandamna’ kan sawi thin. Chuvang chuan he leiah hian hrehawm tuar mah ila, nakinah vanah lawman kan la hmu dawn a ni tiin kan inzirtir thin. Hei hian hrehawm tuar chak turin min pui a, van ram min thlir tir thin.
Liberation Theology-ah ve thung chuan chhandamna hi kan thlarau tan chauh a ni lo, a aiin a huam zau zawk an ti. Chhandamna hian ‘tunah’ leh ‘hetah’ lukhawng a nei tel bawk tur a ni tih hi an pawm dan a ni. Chuti a nih loh chuan khawvelah Pathian Lalram a thleng thei lo ang. Kan dam lai ngei hian kan chhandamna hlawkna kan tem tur a ni an ti. Tin, chhandamna hi a famkimin kan chang nghal lo, nitinin chhandamin kan awm zel a, nakinah a famkimin kan la chang dawn a ni an ti. Isua min chhandamna kha a tawk zo lo tih lam hi a sawi tum a ni lo. Isua min chhandamna chu a ni telin kan hre fiah telh telh ang a, nitinin min awpbettu lak ata min chhuah zalen zel dawn tih an sawina a ni.
Gutierrez-a chuan chhandamna sawi nan chhuah zalen (liberation) tih tawngkam a hmang. A chhan nia lang chu chhandamna hian min awpbettu thil hrang hrang lak atangin min chhuah zalen tur nia a hriat vang a ni. Ani ngaihdanah chuan Chhandamna chuan khawtlang inrelbawlna te, ei-bar zawnna kawngah te leh politics avanga awpbeh kan nihna atangin min chhuah zalen tur a ni a. Heng bakah hian chhandamna chuan kan nun hi a sal bettu lak ata Krista duh zawngin a chhuah zalen tur a ni a, inrelbawlna dik lo avanga awpbeh kan nihna lak atangin min chhuah zalen bawk tur a ni. Liberation Theology-in chhandamna a sawi dan chu heti hian a khaikhawm theih awm e: “Isua Krista tlanna hnathawh hian kan thlarau chauh ni lovin, kan taksa leh rilru thlengin a tanna hreng atangin a chhanchhuakin a awp bettu lak ata a chhuah zalen tur a ni” tiin.
Tlangkawmna
Liberation theology lo chhuahna boruak leh Pathian thu an kalpui dan en vang vang hian a taka thil tih (praxis) a ngaih pawimawh zia kan hmu thei. Chu chu a kalphung leh zaizia atan a thlang reng a ni. Chuvang chuan Pathian thu a kalpui dan pawh a taka tih nghal zel mai hi a ni. ‘Praxis’ hi “danglamna thlen ngei tura thil tih” tiin an hrilhfiah. Tih hni hne emaw run dal atan chauh emaw ni lovin, danglamna thlen ngei tura beih hi an thupui a ni.
Liberation theology hian khawvel tlu chhe mek siam that lehna kawngah hian thu mai a sawitu leh ral atanga lo thlirtu chauh ni lo a, a taka thawk chhuaktu ni turin min phut a ni. Hei hi a zirtirna pawimawh tak te zinga mi a ni.
Heng thupui thenkhat te hi kan lo hriat thin dan leh sawi thin dan atanga hrang hlek hlek a awm mai thei. Heti zawng hian Pathian nihna leh zia te, sual leh chhandamna te hi sawi uar ve ta ila ram leh a chhunga cheng mipuite hian kan sawtpui ang em?
Rev. K. Laltlankima, Serampore College