Written by
- Lawmkima Hmar

HRITE A LENG BAWK ANG A...

“Hnam hrang leh hnam hrang an indo vang a, ram hrang leh ram hrang an indo vang a, lir nasa takin a nghing a nghing ang a, hmun hrang hrangah ṭamte a tla ang a, hrite a leng bawk ang”
- Matthaia 24:7

Khawvelah hian natna maksak leh ṭihbaiawm pui pui a lo inlar tawh ṭhin a, natna dangdai leh danglam tak tak a la rawn inlar thar mek zel bawk. Hri leng te hi a rei hnu deuhah a damdawi han hmuchhuak ve bawk mahse, a hma ami aia tawrhhlelhawm zawk a rawn chhuak leh mai ṭhin. Tunah pawh Corovirus-in khawvel a tuam mek. 

Kan Lalpa lo kal hun tur hi hre fak lo mahila, a lo kal dawn hnaiha thil thleng tur zingah khan hrilûng hi a tel. Tunhnai kum 100 chhunga hri leng langsar zualte:-
Tuihri (Cholera) : Tuihri hi tui thianghlim lo hman leh in aṭanga kai niin, luak leh kawṭhalo hri, mi tam takin an thihpui kha a ni. Kum 1885-ah a hri venna ‘vaccine’ hmuhchhuah ni mahse a leng zui fo. Tuihri avang hian kum 1816-1826 chhungin mi 56,000 an thi a, 1829-1851 ah 4,00,000 chuang, 1852-1860-ah 14,00,000, 1863-1875-ah 2,00,00 chuang, 1881-1896 ah 9,00,000 vel, 1899-1923-ah 14,00,000, 1962-66 ah 6,00,000 chuangin an thihpui. Invenna hmanrua a ṭhat tawh avangin Africa ram pilril laiah a leng zeuh zeuh tih lo chu a thawm a reh ta rih. 

Influenza : Hritlang âwmna chi khat Influenza hi hrileng upa tak mai niin Greek damdawi thiam Hippocrates khan kum 2,400 kal ta khan he hri vei an awm thu hi a lo chhinchhiah daih tawh! Influenza  chi khat Spanish Flu chu kum 1918-1919 khan a lûng chiam a, khawvel mipui 30% zetin veiin mi maktaduai 50 chuangin an thih pui. 

Kum 1957-58 kha hetiang chi tho Asian Flu chu lûng lehin khawvel pumah mi maktaduai 2 chuang an thi. Kum 1968-69-ah Hong Kong Flu an tih chu leng lehin hei pawh hi mi maktaduai 1 chuangin an thihpui leh a ni. Hemi hnu hian Influenza chi dang H1N1 flu leh Swine Flu te rawn leng ve bawk mah se hman ang khan thihpui an tam tawh lo.

Typhus : Typhus hi Rannung Seh kan tih mai hi a ni. Rannung, Hrik leh Khumfa seh aṭangin a kai theih a, a hri thar a rawn chhuak zel. Mizoramah chuan Scrub Typhus kan hre lar. Kum 1489 khan hriat ṭan a ni a, lawng mite zingah a lûng nasa. Indona hmuna thi aiin Typhus avanga thi hi a hunlai chuan an tam zawk. World Health Organisation (WHO) chhut danin he natna avang hian kumtin mi nuai chuangin nunna an chan ṭhin. 

SARS : Severe acute respiratory syndrome (SARS) hi SARS coronavirus (SARS-CoV) in a thlen a ni. Nov. 2002 - July 2003 chhung khan China aṭangin a rawn darh thut a, mi 8,098 in a hri kaiin mi 774 in an thihphui. Chinese scientist te chuan Yunnan province-a Pêka cheng chi Bak aṭanga kai niin an hria. 

HIV/AIDS : Kan hre tlang. Kum zabi 19-na tawp lam aṭanga kan hriat ṭan kha a ni a, kum 1981-a US-a hmuhchhuah aṭanga reiloteah khawvel a deng chhuak. Khawvel pumah mi maktaduai 40 chuangin an thihpui tawh. A damdawi tak tak hmuhchhuah ala ni lo.  

Ebola : Ebola hi African-ho suattu hri hlauhawm tak a ni. Kum 1976-ah Sudan leh Zaire-ah hmuhchhuah a ni a, hemi ṭum hian a darh nûp a, mi 280 in an thihpui hnuah a reh leh. Kum 1995-2013 khan Congo leh Africa khawthlang ramah a rawn darh leh a, thihpui an awm nual hnuah a han leh. 

Mahse, March 2014 khan Guinea aṭangin a rawn irh chhuak a, Liberia leh Siera Leone-ah darh lehin mi 11,310 in an thihpui. Manipur-ah pawh he hri kai hi an awm hman! 

Natna dangte : A hunlai chuan Zawnghri (Small Pox) kha a lar hle a, mi 5,00,000 chuangin an thihpui a, Sentut (Measles) hian mi a suat hnem hle; Maktaduai 150 zetin an thihpui. Tun thleng hian Africa leh New Zealand-ah an la buaipui! Ngawr (Tubercolosis) kha tihdam theih loh natna ni ṭhinin khawvel a tiralkhel a, kum tin mi maktaduai 350-500 chuangin an kai ziah. Ram lum, ruahtui tlak tamnaah Malaria a hluar a, mi tam takin kan thihpui a, a tuartute zinga mi kan ni. Khawsikpui Eng (Yellow Fever) Bird Flu, Swine Flu etc a leng fo bawk. 

Ebola, HIV, Covid 19 te hi hri leng tâwpna tur a ni lo. Hri dang mak tak tak te pawh a la leng zel dawn. Antartic leh Greenland vur khawn a tui ral nasat avang ringawt pawhin hri hriat ngai loh darh thei tura ngaih a ni. 
Chi-ai lovin palzam lo ila : Thu dik ziktluak lo hmangin Covid 19 hlauhawm lohzia, thihpui tlemzia, he hri thihpui aia natna dang vanga thi an tam zawkziate a darh nual. A dikna chen a awm, fimkhur erawh a ṭul hle. He hri hi tu ta mah a ni bik lo. 

Covid 19 nena inzul tak SARS khan ram 17 chauh a tuam a, mi 8,098 in a hri kaiin mi 774 in an thihpui, a hri kai zinga 9.6% in an thihpui. Covid 19 ve thung hi chuan ram 125 a tuam daih tawh a, 1,29,775 in kai tawhin mi 4,751 in an thihpui tawh a, a hri kai zinga 6% in an thihpui. 

Coronavirus hluarna ram tam zawk hi khawvel ram changkang an nih avangin a vei thihpui rate a hniam mai niin a lang. Italy te ang ram changkang zawkah meuh pawh ni khatah mi 133 in an thihpui chuan Khawihli ai chuan a hlauhawm zawk a ni ngei ang. 

Ebola hi a hlauhawm viau a, mahse, Africa-ah bak a leng lo a tih ngam; a huam chin a zim. Tin, damdawi in leh mi thiam tlemna hmun a ni a, UN ṭanpuinain an do a ni ber. Thihpui rate a sang lo thei lova, a hri vei zinga 25% an thi.
Swine Flu pawh a darh chhung a rei lova, a bial a zim bawk. A damdawi an hmuchhuak thuai a, an thunun hma. Covid 19 erawh tun thlengin a damdawi hmuchhuah ala ni lo. Israel-in a damdawi ni thei tura ngaih an hmuhchhuah pawh hi mihring ei theih tur chuan a lo berah thla 9 dawn mamawh a ni ang.

India-ah pawh a hri kai 73 kan awm chhova, ṭhenawm ramah kai neuh neuh awmin China nena ramri Mel 1,500 zet inṭawm leh inkalpawh nasa tak Myanmar an la NIL thung! 

South Korea rama a darh chhan kha rinna kal sual kan tihte vang a ni. South Korea-ah hian kum 1980 bawr chhova din Messia lo kal nawn leh nia inhria Lee Man-hee chuan ‘Shincheonji Church of Jesus’ kohhran a din a, member 250,000 vel an nei. Lee hian an member 144,000 chu Vanramah a hruai chho dawn niin a sawi. 

Hri ṭai darh avanga Biak In an khar tawh hlawm lai, an zinga a hri kai an awm hnuah pawh anni erawh chu inhnaih tlang taka ṭhuin an la inkhawm tlut tlut a, ni 3 teh meuh te mitthi an vuihova, inkhawm banah pawh an la awmho 
ṭhin. Damloh leh na neih chu rinna kawnga chaklohna nia an hriat avangin an dinhmun an puangzar duh lo bawk nen March 2, 2020 thlenga S.Korea-a a hrik kai 60% kha Shincheonji Church member an ni! A hri vei zinga 73% chu Shincheonji Church Biak In bula mite an ni! Ngaihtuah a tithui.

A hri veite awmna hmun nena kan intlawhpawh nasat tawh dan te, lut leh chhuak kan tam ve tawh avangin kan him reng kher lovang. Chutih ruala ‘keini’n nei vek ila, midangin nei ve lo mah se a pawi lo’ tih rilru pu a kan inleikhawl vak vak erawh kan hnam thuvawn leh kan ṭawng­ṭai rual thuchham nen a inmil lo hle. 

Tawngpawng hlauh a, tawngpawng hlauh loh chi a ni lo. Intihṭhaih emaw Kristian nih avanga vei ve lo tura inngaih chi pawh a ni hek lo. Fimkhur tluk a awm love. He hri leng hian kan ram leh khawtlangah a ṭha zawngin nghawng nei ngei teh se. 

Hetiang hun hi a ni dawn lo’m ni midangte tana kan penchhuah a, kan rinna kan lantir hun tur?