KALADAN PROJECT Mizoram tan malsawmna nge mualphona?
Awlsam zawnga an sawi, Kaladan Project (Project ropui tak, Kaladan ti ngawta a nihna phawk zo lo) hi a hming dik tak zawk chu, Kaladan Multi Modal Transit Transport Project tih a ni.
Multi-Modal Transit Transport an han tih chhan pawh khawmual kawng te, leihlawn (30 chuang) te, luidung lawng kaltir leh tuifinriata lawng kaltir tura ruahmanna project a nih vang a ni ber. A thawm hi a rikna a rei tawh a, kan hre bel fu tawh mai thei. Mizoram chhim tawp Lai Autonomous District Council biala kan ramin kawng a zawh tawp chin, Zorinpui aṭangin Kaladan luipui zawhin lawngin Myanmar ram, Kaletwa te, Paletwa te hrut thlain Myanmar ram lawngchawlhna Sittwe Port a fin thla a. Heta ṭang hian Kolkata bul Haldia pan tura bungrua kaltir tura ruahman a ni.
Zorinpui aṭanga Kaletwa hi Km 49.2 a ni a, Kaletwa atanga Paletwa hi Km 60.8 a ni. Paletwa aṭanga Sittwe hi Km 158 lai a la ni. Tin, Sittwe aṭanga Haldia Port, West Bengal hi Km 539 a thui a ni thung. He Project ngaihtuah chhuaktute thlirnaah chuan India hmarchhak state ho tan tuifinriat lawngchawlhna hman ṭangkai ve theihna thil ṭha tak a nih rualin khawmual kawng thui tak KM sang chuang fe zawh aia lawnga KM 500 vel chauha hla hman theih chu a hlu em em a ni.
Lawnga thil phurh hi man tlawm ber a nih bawk avangin hun sen tur pumpelh ai mahin senso tlem em em tur hi India hmar chhak state ho, a bikin Mizoram tan a hlu hle. Heti khawpa hnai remchang chu India sawrkar pawhin hmar chhak bial venghimtu sipai thiar zung zung nan pawh a remchan an ring tel a ni.
Project senso leh zawh hun
He Kaladan project hi Central sawrkar, Ministry of External Affairs (MEA) in Siliguri lama kual taka kal ngai lova India ram tana Asia chhim chhak ram te awlsam zawka a kalpawh theihna a nih ringa a ngaihtuah chhuah, kum 2008 a kaltlangpui atana an ruahman a ni. 'Look East Policy' kum 1991 aṭanga an kalpui mek nena hmeh belhbawm a ni a. Pu Modi sawrkar hnuaiah 'Act East' tiin hming thar an pe a ni.
He Project senso tur hi a tira an han tih chhin Rs. 536 cr aṭangin tunah chuan Rs. 3200 cr in a pung chho tawh a. Ram laksak zangnadawmna (compensation) sang lutuk hi hemi tipungtu lian tak pakhat a ni. Hna hi kum 2010 ah ṭan a ni a, kum 2014 a zawh an beisei laiin harsatna hrang hrangin a tlakbuak avangin kum 2021 a zawh turin an sawn. Myanmar ram helho (Arakan Army) te, thawktu contractor harsatna neih avang te, compensation thubuai te, Myanmar rambuai te Covid 19 te avanga sukukna avangin tunah chuan zawh beisei hun hi kum 2023-ah an sawn leh tawh a ni.
Sittwe Lawngchawlhna hi A takin kan chhawr thei ang em?
Zeldin thubawl ang deuh tehchawk a chang a. He thil ropui leh hlu tak mai hi a taka chhawrna daltu a awm thei ang em? He project a kal muan viau chhan hi tam tak a awm kan tih tawh kha. Pakhat chu Arakan Army (Rakhine Buddhist ho tana zalenna sualtu) helho hi harsatna siamtu an nei thei ang em? Project ti khaihlaktu zinga pakhat chu, Project thawktu, contractor, RK-RPP hnathawk Arakan Army ten an lo rubo a, an engineer pakhat phei chu an hren beh laiin a lungphu chawl avangin a thi a. A khat tawkin Myanmar sipai nen an inkap reng bawk a. Arakan Army hian kidnap leh kutthlak ti lo pawh ni se, helho ze ngai bawk, an chhiah khawn leh khawn te sep (projection money etc.) avangin ralmuang lo taka bungrua tawlh te chu a kaltluang thei kher lo ang.
Anni bakah Arakan Rohingya Salvation Army (ARSA) hi tun hnaia awm thar, Myanmar sawrkarin ‘terrorist’ a a puan an ni a, ralthuam neiin an awm mek bawk. Paletwa - Kaletwa bial vel hi hmun ralmuang lo tak a ni thei ang em? Engpawhnise, helam chu lo dah ṭha hrih phawt ang.
HE PROJECT CHHAWR BER TUR CHU MIZORAM A NI
Engle khawle, Central sawrkar leh Myanmar sawrkar ram pahnihte kara Project lian tak kalpui a ni a, harsatnate chu awm mahse he Project hi chu kum tlemte hnuah hman theihin an zo mai dawn a ni. Central sawrkar hian keini hmar chhak state-ho ram-mawngping (landlocked) tana tuipui lawnglian hman theihna kawng sial duhna an nei hi a ropui eltiang a ni. Han ngaihtuah puat emaw ngaihtuah chet chet pawh hian he Project Cheng vaibelchhe 3200 lai senga buatsaih hi kan tṭhenawm ram state hian an rawn ban chiam chiam hi a rinawm loh khawp mai.
Kan ram kawng zim, chhuk chho, kawng siam ṭha em em lo hi ram ṭhenawmte hian an export leh import kaltir nan an hman uar viau hi a rinawm loh a. Tin, lo hmang ve pawh ni ta se, a chhawr ber tur ram pahnih chu Mizoram leh Myanmar an ni dawn a. A dik a dikin Myanmar pawh hian he lam hi a rawn uksak lutuk lohna tur a awm a. China leh Myanmar hian China-Myanmar Economic Corridor (CMEC) an nei a, chutah chuan Myanmar-Mandalay hruta Yunnan provice a Kunming insuihzawmna corridor an ruahman ruah mai a, chu corridor chu Bay of Bengal a lithuk Port ṭha leh changkang zet mai, Kyaukpyu (Chiaupu) chu China-in a siam tlut tlut mai a. Sittwe lakah chuan he Port thar hi a ropui daih mai a. Chuvangin, he Kaladan Project hi Mizoram tana siam niin kan ngai hmiah tur a ni ang. Ramri buai avanga hrek pawhin awmzia a nei thei kher dawn lo a ni a.
CHHAWR TURIN MIZORAM IN A TLIN DAWN EM?
Aw le, tunah chuan thu khal tak kan thleng ta. Tarlan tawh angin he Kaladan Project hi a chhawr ber turte chu Mizoram mipuite kan ni tihah hian hlauthawng loin chiang phawt ang u. A pawimawh ta ber erawh chu he thil chhawr tur hian keimahni hian kan tlin dawn em? Kan remhriatna, kan fin varna leh kan thawhrimna hian a tlin ang em? Chhawr tur chuan Zoram mipui tam tham tak mai kan chêt sang sang a ngai dawn a, sawrkar pawhin pakaina/uaina hrui suihsak tura hmalam thlirna thui tak neia a chet a ngai dawn a ni.
Tuna Mizoram economic lama kan ṭhan chak lohna chhan mawl tea sawifiahna chu TRUCK RUAK ECONOMY chhawmtute kan nih vang tih hi a ni. Kum tam fe kal taa North Eastern Council Economic Adviser pakhatin kan ram a hmuh dan ka sawi chhawng a ni. Ni tin, Zoramah truck bungraw phur za chuang kan nei ziah a, heng truck lo kalte a ruakin an chhuak leh a, tun hnaiah tlem azawngin Asia chhim lam ram aṭanga lo kal, Burma kaltlangin kuhva an phur ve nual a. A ṭhenkin Iskut buara thun khah truck pahnih khat phur an kaltir ve a. Chu zawng chu a ni. Burma kuhva phurhte lah chu Mizoram tana ṭhatpuina tur engmah awm lo a ni zui.
KAN INPUAHCHAHNA KHAW' NGE?
Paletwa vela bungraw phur atan lawng, Barge hi a dung, ft 195, a vang ft 35 vel a ni turah ngai a, bungrua ton 1500 lai a phur thei dawn a. Goa, Mandovi luia thir an laih chhuah phurtu Barge khu ft 251x37 vel niin, ton 2400 vel lai a phur thung a. Barge hi 6 vel lai operate tir an tum ni awm tak a ni. Haldia thlenga thawn tura Paletwa jetty-a Barge lawnga hlan tur bungrua hi kan haihchham ang a, pakhat phur khawp pawh hmu lovin ‘truck ruak’ kan tlantir ang bawk hian lawng lian chu a ruakin a let vu vu mai ang tih hi a hlauhawm tak zet a ni.
Port lian chawm hi a hautak khawp mai a, Port bul hnai ramah thil phurh/thawn chhuah tur chawkna ‘hinterland resource mobilisation’ an tih hi a ram neitu State-in theihtawp chhuaha vulh nun a ngai a ni. Sawrkar fel leh fel lo tehna ṭha tak a ni. Mi State te chuan Special Economic Zone (SEZ) te an siam a, Export Processing Zone (EPZ) te dinin beih tak tea beiin ṭan an la ṭhin a. Tin, thil thawnchhuah tur buatsaihtute'n export kalhmang an hriat vete pawh a ngai, inzirtir a ngai a, zan khat thila thiam mai chi a ni lo. Kan insawrbinga beihpui kan chhuahna tur (thrust area) kan chian hma a ṭul khawp mai. Heng hi Central min thawhsak tur a ni lo, kan intum chawp ve tur a ni. Kaladan Project hi kum 2023 a an peih chuan kum 2024 chhoah te chuan hmang ṭangkai turin kan inpeih a ngai tawh dawn a. Hun a tlem ta hle mai. Heng SEZ te, EPZ te hi sawirik satliah mai pela a taka sawrkarin hnuhma a chhuah a hun tawh. SEZ te hi zan khat thil thua din chi a ni lo a nia. Mahse, engkim hi a la reh tlawk tlawk mai. Roreltu MLA fel leh lehkhathiam tam tak kan neihte zingah he lam hmalakna tur hi an la sawi ri lo. Assembly zawhna pawh a la awm lo.
Tin, Shipping lam buaipuitu leh Port hnathawktu chi hrang hrang an tam em em a. Port Authority hi Central leh Myanmar sawrkar ruahman tur a ni ngei ang a. A bak thawktu chi hrang tam tak sawrkar hma ni si lo an awm a ngai dawn. Kan mite'n hnathawh tur an hmuh theih nana Shipping industry leh Port management lam kan ṭhalaite hmelhriattir turin kan la chechang lo va. Entirnan: Port ah hian Stevedore an tih tel lo hian thil a tihtheih loh. Lawng lian a thil load tur buaipui leh unloading vel buaipuitu an awm ngei ngei a ngai a. Lawng khalhtute thawh tur a ni lo. Wharf service te, cargo handling te, Warehousing te, Container handling etc. ṭhalai hnathawh tur tam tak a awm thei a ni. Hengte hi training ngai an ni. Tin, Customs Agents/ Clearing Agents tepawh eng emaw zat an awm a ngai dawn. Chi hrang hrang a tam mai. A bikin LADC area-a mite tan ṭhalai hnathawh tur a tam dawn a, an inbuatsaih em?
Lawng aṭanga bungrua khai chhuaktu leh khai luttu Gantry Crane emaw Crane pangngaite hi awm lo thei lo a nih avangin chutiang titu contractor te an awm a ngai dawn. A bakah lawnga thawn tur a haw lam leh kal lam chu Container cargo veka thawn a ni. Container cargo hi truck body tiat vel rangva bawma bungrua hnawh khah tlat a ni. Lawng aṭangin gantry crane in a khai chhuah chu truck-ah a load nghal a chu chu a tlanpui nghal daih a. Container dahkhawmna leh thlen khawmna tur shed lo buaipuitu an awmte a ṭul dawn a. Kan ram chin lamah hian Container Terminal te ruahmanna a awm em? Engmah train lo tan heng thil zawng zawng hi pawng thiam thut theih chi a ni lo. Kan ram hi a inpuahchah a hun tak zet a ni.
MALSAWMNA NGE MUALPHONA TUR?
Chutichuan, Lawng lian lo lut ruau ruau, Mizoram tana chhenfakawm leh malsawmna ni tura sawrkarin a rawn ruahman mek hi Mizoram mipuite tan malsawmna aiah MUALPHONA LAWNG RUAKah kan chantir thei tih hriain hmalak thuai thuai a hun tak zet a. Ram mipuiin hma kan lak a ngai e.
R.L.Rinawma, President, Zoram Management Association (ZOMA)