Politics dik lo kan ram sualna zung
Mizoram Kristian ram chu India ram ringlote ram kan tihah ram ṭawp ber leh sualna pawh sanna ber pawl kan lo ni ve ta mai hi enge a chhan ni ang le? Ruihtheih thil, rukruk, tualthah, mipat hmeichhiat hman khawloh, natna ṭihbaiawm HIV positive, eirukna, zuk leh hmuamah leh sualna tehna hrang hrangah te hian kan sang filawr hle a, Pathian nung bia intite hi sawichhiatin kan awm ta tlat mai.
Kan rama sualna do tur tam lutuk avangin Kohhran pawhin Chanchin Ṭha kan hril hman meuh lova. Harhtharna kan chang a, kan harh tak tak thei si lo, kan piang thar a, thla hnih khat bak a daih thei mang si lo. Rorelna dik awm theih nan kan ṭawngṭai tluk tluk a, mahse kan
ṭawngṭaina chhanna pawh hmuh tur a awm bawk si lo. Chawlhniah kan Kristian a, kan Kristianna chu kan eizawnna, kan sumdawnna, kan sorkar hnathawh leh kan ram rorelna ah kan nunpui hleithei si lo. He kan natna hripui - mimal, chhungkua, kohhran, khawtlang , ram leh hnam min eichhe tu hi kan hmuhchhuah a, kan nuaibo thuai lohva tun anga kan kal zel chuan kan ram leh hnam hi kan tluchhe vek lo ang tih a sawi theih ta lo.
United Kingdom a ka awm laiin kum 2012 March thla khan Lalpan he kan ram kulh ti chhetute hi ngun taka chhui turin min lo hriattir a. Kum 6 chuang Lalpan min lo chhui tir ve aṭangin kan ram kulh chhiatna chhan tam tak chu hmuchhuak vein ka in hria. Chung ka thil hmuhchhuah te chu ka lehkhabu ziahah khan kimchang deuhin ka ziak lang ve tawh a. Tunah chuan a bulpui ber, kan ram hripui vei leh sualna lo inṭanna zung chu kan ram rorelna siamna khawl ‘politics dik lo’ hi a nih dan kan chhui dawn a ni. Chu politics dik lo hri chu khawi aṭanga kan kai nge? Eng politics nge a nih leh engtiangin nge chu politics dik lo chu sualna zung a nih theih dante kan tarlang dawn a ni.
Poltics dik lo hripui kan kai dan: Kum 1894 ah Zosap missionary te Lalpan a rawn tir a, Chanchin Ṭha hmangin kan rama rahuaite chu hnawhchhuah niin Pathian lal ram a rawn ding a. Kum 50 chhungin (1894-1946) Zo hnahthlak ho chu Kristianah kan inchhal deuh vek hman. British roreltute leh Zosap missionary ten min hawn san dawn khan milem be sorkar (India) hnuaia lut lo turin min chah a. Kum 1946 April thla ah Mizo Union a lo ding a, thla rei lo te-ah chu Mizo Union chu Assam ram (milembe) politics-in a rawn ti phel a. Mizo leh Mizo min indo tir a. Kum 1947 kumah Assam sorkar milem be sorkar hnuaia awm turin min thlem thlu a. Kristian ni chung si khan milem be sorkar hnuaiah (Babulon) kan tlu lut ta a. Thiam takin Setana chuan a lal ram politics hmangin kan ramah a lal ram a rawn la lut leh ta a. Chuta
ṭang chuan vawiinni thlengin Mizoramah politics dik, Pathian mite telna tlak kan la nei ta miah lo.
Chu sualna bulpui politics chu (1) Party ruihchilh politics a ni: Kan ramah hian democracy dik tak pawh ni lovin democrazy politics kan khel a. Party kan ruihchilh a, party-ah membership te pein kan in ziak lut a, Unit kan din a, Block hruaitute kan siam a. Chu party politics hmang chuan kan in dova kan in ṭhen darh ta pheng phung mai a ni. Chu chuan kan Mizo nun ze mawi leh Kristianna chu a eichhe ṭan ta a ni. Zoramah hian kum 70 chhung chu Party politics salah chuan kan tang a, Kristian sorkar emaw mipui sorkar ni lovin party sorkar awpbehna hnuaiah kan tang mek a ni.
(2) Induhsak bikna politics a ni: Tuna kan politics hian kan Mizo nunze mawi tak sem sem dam dam eibil thi thi tih kha a rawn tichhe vek a. Kan Kristianna kalhin party mi leh sate chauh induhsak bik rorelna hnuaiah kan kun a. Kan ram roreltute chuan kan party mi leh sate kan duhsak bikte pawh chu thil ṭha tihnaah kan ngai hmiah a. Mahni party mi leh sa ni lote chu eng atan mah kan ti lo tih
ṭawngkam pawh kan sawi chhuak hreh lo. He induhsak bikna hian Zo nun ze mawi leh Bible zirtirna a kalh a ni.
(3) Lal inchuhna politics a ni: Kan ram politician tena kan thupui ber chu kan lal leh dawn, kan lal ve tawh dawn tih leh kan lal a hun ve tawh tihte hi a ni. Chu lal inchuhna politics-ah chuan kan lal theihna a nih dawn phawt chuan engmah tih kan hreh lo emaw tih mai tur a ni. Hei hian kan Zo nunze mawi a kalh a, Bible zirtirna in kan buan te/ hmelma a tihte zinga mi kha a ni. MLA nih i chuh ve dawn em? Unit/ Block hruaitu nih i chuh ve dawn em tih chu ṭawngkam tlanglawn a ni. Chu lal inchuhnaah chuan kan zui Lal Isua lalna leh thuneihna in hmun a chang ve lova, ringlote zia ‘kei kei’ tihna nunin Zo nun ze mawi kha a rawn chimral zo ta a ni.
(4) Pawisa khelhna politics a ni: Tuna kan ram politics hi chu pawisa khelhna (gambling) politics ni. MLA nih chuh ve na tur chuan pawisa tam fe neih phawt a ngai. Lehkhaden leh hupthuk khelh nan mipuite kan hmang a. MLA kan lo tling a nih chuan an senso let tam tak neih let kan tum a, a lo puibawmtute, manṭang eitute sem a lo ngai a. Lehkha den leh hupthuk khelh ang hian zum, ak, tawka leh ṭialah kan politics chu kan chan tir a, a khel fuh fuh chu kan nihlawh mai a nih hi. A khel fuh lo kum 5 chhung chu kan rethei tlawk tlawk mai a nih hi. He pawisa khelh hian kan ram a eichhiat dan hi sawi sen pawh a ni lo. Pawisa chu hlawh chhuah ni lova khelh chhuah a nih avangin kan nun a eichhia a, thawk lova hausak tum reithei kan tam ta em em mai a.
(5) Sumdawnna politics a ni: Kan rama politics khel te chuan party politics hi sumdawn nan kan hmang a. Party ruihchilh politics khel hovin kan tum lian ber chu thawk lova hausak thut tum a ni tlangpui. Politics kan khelh chhan ber pawh ram leh hnam leh mipuite tan ni lovin mahni pumpui ṭanghma ngaih vang a ni. Sumdawngtu chuan ama hlawkna bak a ngaihtuah lo ang hian- kan ram politician te chuan keimahni hlawkna tur bak kan thlir meuh lo. Chutiang sumdawng rilru politics chu Pathian ringlo mite politics a ni a, khawtlang, ram leh hnam hmasawnna tur a dal a, Mizo nun ze mawi leh Kristianna nasa takin a eichhia a ni.
(6) Dawta sual tinrenga inpuhna politics a ni: Tuna kan ram party politics chu party leh party te indona, a chhe thei ang bera in puh tawnna, midang sawisel a, mahni a ṭha thei ang bera in sawina politics a ni. Hei hi kan Mizo nun ze mawi leh Kristianna nena in kalh tlat a ni. He party politics hian Mizo Kristian te zingah in sawi chhiatna, ar chuk tui lova in puh tawnna leh indona a siam a. Mahni party dinchanna a nih dawn phawt chuan midangte chhiatna lai zawng zawng hailan kan hreh lo.
(7) Setana politics a ni: Politics chu ram rorelna leh lalna leh thuneihna siamna a ni. Lal ram chu pahnih chiah a awm a, Setana lal ram leh Pathian lal ram a ni. Kan ram rorelna chu Lalpa duh dan leh Lalpa Pathian thu anga a kal lo a nih chuan Setana thu leh a duh danin a kal tihna a ni. Kan ram politics hi Kohhran mipui ten pulpit a sawi tlakah kan ngai loh, Pathian mi, thlarau mite leh rawngbawltute telna tlakah kan ngaih loh politics a nih chuan Setana politics awpbehna hnuaiah kan awm tihna a ni ang.
Tlangkawmna : Chhiartuten ngun takin kan thupui hi zir chiang ila, tumah hi misualah kan in puh tur a ni lova, kan politics khelh mek hi a Mizo zia lova, a Kristian lova chu chuan min eichhe mai a ni tih kan hriat ṭheuh a pawimawh. Politics dik, Mizo nun ze mawi chawi nung tur, kan Kristiana nena in hmeh, Politics thianghlim - A neitu Lalpa Pathian rorelna tlak politics kan neih theih nan mitin mawh kan phur a ni. Chhiartute Lalpan malsawm vek che u rawh se.
Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo