MIZORAMIN COMMISSIONER NGAH BER
A kamkeuna...
India ramah mihring 1380004385 (tluklehdingáwn khat, maktaduai zathum sawmriat, sangli leh zathum sawmriat panga) vel kan awm a; heng zingah hian Mizorama mihring cheng zat chu maktaduai 1.26 (12.6 Lakhs) chauh kan ni. Heti chung hian mi cheng tam zawng mila chhutin India ramah ber nihna pathum lai kan hauh pha niin chhut theih a ni a, chungte chu-1. HIV/ AIDS vei tam lamah; 2. Cancer vei tam lamah leh 3. Commissioner neih tam lamahte a ni awm e. Heng zingah hian Commissioner kan ngah bik chhan hi i han bih chiang teh ang.
Commissioner awmzia engnge ni?
Commissioner chu - 'sorkar aiawha ram bial khat awptu' tihna a ni a, sorkar lamah chauh lo pawh sumdawnnah te, kohhran rawngbawlnaahte pawh he nihna hming (designation) hi hman ṭhin a ni. Kan ram bikah phei chuan thil siamtu manufacturing company hrang hrangte’n an aiawha hma lo la tur commissioner an ngah hle emaw ni? 'chumi kha mi product chu ka commission a,...." tih leh inhmun lo ram (LSC) ka commission a..."; Lung, rawra, iron rod, balu, leirawhchan leh cement ka commission a...” tih thuar tham vel hriat tur a tam hle. Pathian thu lamah pawh Lal Isua chanchin ṭha hril tura mawhphurhna latu kohhran hrang hrangah commissioner tam tak kan awm mek. (Mat. 28:19-20; Marka 16:15)
Sawrkar lamah chuan sorkar aiawha ram awptu lian chief secretary leh secretaries; special secretaries-hote an awm a, DP & AR notification thar ber august 1, 2021 angin commissioners 29 kan nei mek a, an hnuaia mi ram bial khata sorkar aiawha ram awptu deputy commissioners pawh 11 lai kan nei mek bawk. Heng zawng zawng nena belhkhawm hian commissioners 40 zet kan nei a, Mizoram Excise & narcotics department leh custom department-a commissioners-te nen phei chuan hei aia tam hi kan la awm ngei ang.
Commissioners tam chhan?
Sorkar hnathawk hian The central civil service conduct rules, 1964-in a tarlan angin tihtur (Do’s) 14 leh tih loh tur (don’ts) 33 a nei a. A tih ngei ngei tur zinga No 1-4 & 6-nate chu i han tarlang teh ang:
1. Englai pawhin a hna atan rinawm takin a awm tur a ni;
2. Englai pawhin a hna atan a inpumpek tur a ni;
3. A tihtur reng reng rinawm takin a hlen chhuak tur a ni;
4. A nungchang leh khawsak dan a ṭhain a felfai hle tur a ni;
6 A rawngbawlsak mipuite chu a zah thiamin inngaitlawm takin a ṭanpui ṭhin tur a ni.
Heng baka a tihtur 9 la awm leh a tih hauh loh tur (don’ts) 33 lai awmte chu tarlang vek rih lo mai ila. Heng a tihtur pawimawh zualte hi ngun taka kan thlir chuan sorkar hnathawk hniam ber aṭanga a sang ber thlengin ama hnaah rinawmna, taimakna nen mipui, sorkar, ram leh hnam tan taima takin a thawk tur a ni tih kan hre thei awm e. Hei hi Sorkar ministry inthlak ṭhin mah se a pension hma loh chu tan lam emaw, ãwn lam emaw nei lova a tihturte chu a ni a; tumah rilrem loh bik a nei tur a ni hek lo.
Kha hna atana lak a nih chhan ang tak khan rinawm takin a thawk mai tur a ni. A tih tur leh tih loh turte hi a zavaia sawisel bova zawm theih erawh a ni lo tih chu hriat sa ni se. Hetiang hi ni mah se, a bikin Mizoram sorkar hnathawk zingah kum engemawti kal ta aṭang khan khing sorkar hnathawkte zawm tur (Do’s) no.1-4 & 6 te khi bawhchhiaa mahni hna thawk ṭha peih lo, sumdawng paha thawk, hna dang thawk paha thawk leh damlohna leh natna avanga thawk ṭha thei lo tam tak an awm. Hengho hian aikal (substitute) tirh an ching an hle a, an hlawh ⅔ chan ṭalh erawh an tum tlat ṭhin niin a ngaih theih.
Sorkar hotute pawh an mangan tak hial avangin December 1-2, 2009 khan ailak lak chungchangah thutlukna siam a ni ta hial a ni.
Kristian rama thil thlengah chuan a rapthlakin a zathlak lam hret chu niin a lang. Sorkar hna thawk tur reng rengin kha hna a dil lai leh kha hna atana a intawktarh lai khan khawi hmunah pawh taima tak leh rinawm taka thawh a intiam ṭhin a. Mahse, a thawk tlangnel ta maw tihah a tiam thudi sutin dan a palzutleh si ṭhin.
Aikal lak chin hi rinawmlohna tawpthang a ni tih hriat a ṭha hle. Thawh peih loh emaw, thawh theih loh chuan mahni hna vawn lai chu bansan ngam zawk se Pathian lawmzawng a ni a, vanram a chang zawk ngei ang. Aikal lak chungchangah hian Mizoram sorkar hnuaia department zawng zawng hi tumah fihlim an awm lo niin a lang; chutih lai karah erawh zirtirtute aikal lak chungchang hi a langsarin a lar bik ṭhin hle. Mahse, Health department-ah leh department dangah pawh aikal la an tam tho niin sawi a awm bawk.
Human Resources khawih an nih ve loh avangin department dangte hi an langsar ve lo mai chauh a nih hmel. Langsar bik emaw, langsar ve lo emaw pawh ni se, a ṭhat loh dan thuhmun reng a ni.
Council of Ministers, December 29, 2011-a ṭhukhawm khan Sorkar hnathawk Aikal late laka action lak dan tur chungchanga thutlukna, December 1-2, 2009-a a lo siam tawh chu a ennawn leh a. Meeting hmasa a thu lo dah tawhte chu khauh taka kenkawh a nih theih nan thutlukna a siam nawn leh a nih kha! Chu'ngte chu DP & AR (ARW) chuan Department a thuneitu zawng zawngin an thuneihna hnuai ṭheuha Sorkar hnathawk Aikal late leh a phalsaktu Controlling Officer-te chungah rang takin action la tura hriattir an ni :
i) Officer, a office-a Aikal lak phalsaktu ;
ii) Sorkar hnathawk aikal late chu major penalties, viz, dismissal, removal, termination, etc. thlengin an chungah hremna chelek turin ;
iii) Sorkar hnathawk, natna khirhkhan tak tawrh avanga Aikal late chu danin a sawi angin Invalid Pension pek an ni ang ;
iv) Aikal lak avanga dismissal, removal, termination, etc. leh Invalid Pension-a chhuakte hmun ruakte chu dan anga hnawhkhah leh a ni ang.
Heng hriattirna zawm duh lotute chungah hian Sorkarin a ṭul angin action a la ang. Heng thila hmalakna hi ni 31.3.2012 aia tlai lovah DP&AR (ARW)-ah report vek tur a ni. He thil zawm duh lote an awm chuan Sorkarin a la thutak hle dawn a, an chungah hremna a ṭul anga lekkawh zel a ni ang.
Sorkar thutlukna ang khian kalpui tak tak ni ta se, Controlling Officer leh sorkar hnathawk aikal latute ban tur major penalty hmu tlak an tam awm mang e? Sorkar thutlukna ang khi chuan aikal lãk hi eng vang mahin phal a ni lova; natna khirh khan tawkte pawh invalid pension-a chhuahtir mai tur an ni. Kum 2011-2012 chhung khan damlohna avanga hetianga invalid pension-a kal ta hi mi pakhat ka hria; an retheiin an harsaa an khawngaihthlak hle. Mahse, a hna a bansan ngam kha a fakawmin a huaisen hlein ka hria. Mahni eizawnna pui ber (main profession) bansan ngam si lo; thawk ṭha duh si lo; hlawh chan ngam chuang si lo, *mahni hna commission ching* an tam êm avang hian a lawm India ramah HIV/AIDs leh Cancer vei tam ber nihna dinhmun bakah Commissioner ngah lamah *ber nihna* dinhmun kan hauh belh theihna chhan chu? Zah nachang lah kan hre der si lo. Aikal la mektute lahin intihvei nan an hmang zawk hial emaw tih mai tur a ni lehnghal vei nen.
Sorkar hnathawk ṭhenkhat zingah- 'kei chu kan pu leh pite'n aikal lãk min phalsak' tih te, a ṭhenin- 'kei chu aikal ka tirh hi a la naupang a, kan pu leh pite'n kei aiin an duh zawk' tih te, controlling officer ṭhenkhat zingah lah 'aikal an tirh hi kan ṭangkaipui zawk' ti tawk an awm ve bawk a nih hmel bawk vei nen Competent authority tan chuan inthunun a harsa duh viau ta ve ang.
Sorkar hnathawkin Aikal lak theihna (right) pakhat mah a nei lova controlling officer-in aikal laktir theihna (authority) a nei hek lo. Khami hna atana lak a nih chhan ang ngei khan a tihtur (do's) no. 1-4 & 6 ang khian rinawm tak leh taima takin a thawk mai tur a ni.
Sorkar hnathawkin Aikal a lak ngam tho chuan a hna kha phal takin midang thawh atan bansan ngam mai se. Hrisel lohna avanga a thawk zawm thei lo a nih pawhin invalid pension emaw, voluntary retirement-in chhuak ngam mai se; Pathian thu awihna dik tak a nih bakah ram hmangaihna dik tak a ni zawk ang.
Mahni hnaa rinawm lo, mahni hna sumdawn nana hmangtu *Commissioner* ngah tlurh ai chuan *IAS Officer Commissioners* dik tak Mizo fate zing aṭangin kan mamawh tam zawk a; chutiangah chuan India ramah ber nihna dinhmun hauh ila a va'n chakawm tehlul em! Ber nihna kan hauh zingah chuan tuna *Commissioner* ngah ber dinhmun kan hauh mekna hi zawng eirukna leh hlemhletna a zung chawpa phoro ngai ta chu a ni e.
NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).
Dr. C. Lalrampana