Written by
- Dr. Vanlalhuma Sailo State Programme Officer
National Oral Health Programme
WORLD ORAL HEALTH DAY
March 20, 2020 hi ‘World Oral Health Day’ a ni a, khawvel pumah ka chhung hriselna chungchang leh a vawn thianghlimna lam in hrilh tharna ni atan hman ṭhin a ni. Kum 2007 khan September ni 12 ah hman ṭan a ni a, mahse kum 2013 aṭang khan FDI-World Dental Federation-in March ni 20 a hman tura a rawtna chu ram hrang hrang 130 vel chuan an lo zawm tlang ta a ni. Ka chhung hriselna leh taksa pum hriselna hi kal dun tlat, lak hran theih loh a ni. I ka chhung a hrisel ṭhat chuan taksa hrisel ṭha tak i lo nei thei dawn a ni.
Kan dam chhung hian ka chhung natna chi hrang hrangin min tibuai ṭhin a, khawvela mihring awm zawng zawng za zela sawmkua (90%) te hian heng a hnuaia ka chhung natna te hi kan tuar thei a ni. Chungte chu:
• Ka chhung leh hmai bawr natna hrang hrang
• Ka chhung leh hrawk cancer
• Kam chhung pilh leh lawng
• Pianpui taksa dik lohna - hmui kak leh dang kak te
• Ha hni hrisel lo leh natna hrang hrang
• Ha nget leh a hun hmaa ha thlawn ṭhin te hi.
Ka chhung natna hrang hrang
Ka chhung natna tam tak hi in zirtir ṭhatna hmun leh in hrilhhriat ṭhatna hmunah te chuan pumpelh theih an tam mai. Ka chhung hrisel neih a pawimawhzia hre chiang lehzual tur chuan hriselna lam ngaihtuahtu pawl (Associations) hrang hrang kan sawrkar leh mipui kan ṭanrual thiam chuan ka chhung hrisel ṭha zawk leh chumiin a hrinchhuah ‘nun hlimawm’ tak neih theihna chu a awm reng a ni.
Ka chhung natna (oral diseases) lo awm chhan ber te chu taksa natna tlanglawn dang lo awm chhan te nen a inang tlangpui. Chung natna langsar tak takte chu:
• Lung lam natna (cardiovascular diseases)
• Thawkna lam natna (Chronic Respiratory diseases)
• Zun thlum (diabetes)
• Cancer natna hrang hrang te hi an ni.
Heng bakah hian kan chawei te an
ṭhat tawk loh vang (unhealthy diet) te, vaihlo lam tih chin dawklak (zuk emaw hmuam emaw) te, zu in nasat lutuk (alcohol abuse) vang leh kam chhung vawn thianghlim ṭhat tawk loh (poor oral hygiene) vang te hian ka chhung natna (oral diseases) te an lo awm thei a ni.
Kum kal tawh te a ‘World Oral Health Day’ thupui (theme) te han tarlang ila, hriselna - taksa leh ka chhung te leh hlimna a in kungkaih dan a hriat theih mai awm e:
• 2013 - Healthy teeth for Healthy life
• 2014 - Celebrating Healthy Smile
• 2015 - Smile for Life
• 2016 - Healthy mouth, Healthy body
• 2017 - Live Mouth Smart
• 2018 - Think mouth, Think health
• 2019 - Act on Mouth Health
Kan hriat ṭheuh angin kan taksa khawl hian chakna ‘tiril’ (calories) tam tham tak a mamawh a, chungte chu kan chawei leh thildang kan ei te aṭanga kan hmuh leh dawn te an ni a; kan chawei te chu kan ka kaltlanga kan ei te an ni. Mahse kan ka chhung a nat tlat chuan tui pawh kan in ṭha hlei thei dawn lo a ni. Hei vang hian kan taksa chakna tur khawp kan lo dawngsawng thei dawn lo a ni.
Ka chhung a hrisel chuan taksa pum a lo hrisel ve chawpchilh nghal mai thei ṭhin a ni. Ha hrisel leh fai nalh sar mai pu tu chu a taksa ruangam leh hmel lan dan pawh a danglam ve nghal vek thei a, kan hmu danah pawh kan hmu ṭha ve zel mai a ni a, mi hrisel ṭha bula awm chu a hlimawmin a nuam bik bawk a ni.
Ka chhungah hian ha mai bakah hahni, dang leh dangmawn, lei, hrawk, tonsil, chilbawm, hmui leh tihrawl, chaw thialna atana pawimawh tak tak te an awm khawm a a. Ka chhung hrisel ṭha hian fiah takin min ṭawng tir a, mawi takin min nuih tir thei ṭhin a, ṭha takin boruak thianghlim min thawk luh tir a, kan faifuk thei a kan zai thei a, rim hrang hrang hriat hran theihna min pe a ni.
Kan thil ei te tui dan (thlum, al, kha, thur etc.) te min hriat hran tir a, tuiril lam te ṭha takin min lem tir a, chaw leh thil dang kan ei apiang ṭha takin min ṭhial sawm sak hnuah a lem liam thlaknaah te min pui leh zel a, kan rilru chhungril ber put hmang te thlengin an lan chhuah tir thei ṭhin a lo ni.
Ka chhung hrisel ṭha nei tura tih tur te:
Kan ha te hi nitin vawi hnih nawh tur a ni - zing leh zanah minute hnih aṭanga minute thum chhung nawh tur a ni. Ha nawhna hlo-ah hian damdawi chi khat, ‘Fluoride’ telh ni se a ṭha a, naupang ha nget tur te pawh engemaw chen chu a veng ve thei a ni. Ha nawhna ‘brush’ te hi an lo kir chhiat tawh chuan thlak zel tur a ni a, thla thum danah te chuan a thara thlak ṭhin tur a ni. Ha nawhna ‘brush’ te hian kan lei te pawh hi nawh (brush) fai ve ṭhin tur a ni.
• Ha daktawr (Dentist-‘A’) te an thawhna sawrkar damdawiinah emaw, a remchan loh pawhin an ‘private clinic’ ah te pawh, thla ruk danah tal, ka chhung hriselna endik tir ngei ṭhin tur a ni.
• Zu leh vaihlo lam tih nasat loh tur.
• Chaw ṭha, thei leh thlai lam tel tamna ei uar deuh deuh tur.
• Chithlum leh chhangthlum nem lam chi te ei tlem tur a ni.
Ha nget lo awm chhan ber chu kan thil thlum ei nawi chambang te leh natna hrik te reuh te te (bacteria) ka chhunga awm te an lo intawh khawmin thil thur lam (acid) an siam chhuak a, chu chuan ha tuamtu var sakhat ‘enamel’ te an ei khuar a, ha nget te kan lo nei thei ta ṭhin a ni. Hemi veng tur hian ha nawh ngun chu a ṭul em em a ni.
Ha nget te chu ha nget hnawhna chi hrang hrang (temporary & permanent filling materials) te a hnawhtir vat tur a ni a, ha nget thuk tawh te chu ha thling (pulp) la chhuakin a hnawhna tur bika siam a hnawh a enkawl (Root Canal Treatment, RCT) vat tur a ni. Chutianga kan tih loh chuan phawi tirte a ngai hial ta ṭhin a. Kan pianpui ha te kan hloh tawh chuan ha lem (artificial dentures) kan siam tir a nih loh chuan kan chawei te kan ṭhial chip ṭha thei dawn lo a, chu chuan pumpui chak lo te min lo neihtir ang a, kan taksa pum hriselna chu a khawih pawi ṭan dawn ta der a ni. Tin, kan ṭawng te a lo fiah ṭha thei tawh lo ang a, kan hmui leh biangte an lo khuarin an lo chuai zo dawn ta a ni.
Chuvang chuan kan ṭawng fiah theihna te, chawei ṭhial sawm ṭhat theihna te, hmelṭhatna leh mawi taka nuih theihna - kan ha te hi duat leh uluk taka enkawl a ngai a ni.
Ha natna langsar zual deuh te:
• Ha nget
• Ha hni natna te
• Ha ṭo rualrem lo e.g. ha kuh,
ha tlum lut etc.
• Oral cancer
India rama Oral cancer kan neih zat hi khawvel pumah pawh a tam ber a; heng zinga zaa sawmkua leh panga (95%) te hi vaihlo hman kan chin vanga lo awm an ni. Mihring dam chhung te an lo rei deuh deuh takah chuan ‘ka chhung hrisel’ ṭha chuan ‘nun nawmna’ tam tak a chhar chhuah tir zel dawn a ni.
Ha nawh dan dik
Ha nawhna (toothbrush) hi a awn deuh (45o) a dahin ha chung lam te hi a phiat thla zawnga nawh tur a ni. Ha hnuailam hi a phiat chho zawnga nawh tur a ni thung a, thil ṭhialna lai (occlusal surfaces) te hi chu hma zawng leh hnung zawnga nawh tawn tur a ni.