Written by
- Rev R Vanlalngena
Covid-19 Huvâng: Thlirna chi khat
Nikum November 17 khan Wuhan, China-ah he natna hrik hi hmuhchhuah ṭan a ni a. Kumin March 19 thleng hian khawvel hmun hrang hrangah mi 8981 laiin an thihpui tawh. India ramah pawh mi 166-in a hrik kai tawhin mi 4-in an thihpui tawh bawk. Hei hi hriat theih chin a ni mai a, hriat lohva vei mi tam tak an awm ngei anga. A hri kai hi la pung zel rih dawn niin a lang bawk. A huphurhawm hle mai.
He hri ṭihbaiawm, a thlen chin apiang suasama râl aṭanga thlirtute pawh rumṭhaih hum humtu hian chi hrang hrangin sawi a hlawh hle mai. A hrik kai lote pawhin kan vei tlang vek mai zawng a nih hi! Thu-hla chi hrang hrang karah Victor E. Frankle-a duan chhuah Logotherapy aṭanga thlirna tlem tê han bilh tel ve ila - mi thiamte chhunzawm atan.
1. Victor Frankle chu tunge?
Juda pachal, 1905-a Vienna-a piang a ni a. A nu leh pa leh a nupui nen Nazi Concentration camp-ah khung an ni a. An chhungkaw zîngah Nazi-ho nghaisakna rapthlak leh tawrawt tak tuar chhuak thei awm chhun a ni. Nazi-ho kut ata a chhuah hnu kum 1945-a a lehkhabu ziah, 'Man's Search for Meaning,' chu
ṭawng chi hrang 42 laiin chhut a ni.
2. Logothrapy chu?
Logotherapy-in a tum chu hringnun awmzia hmu fiaha hlen chhuak tura mite ṭanpui a ni tiin a tawi thei angin dah mai ila.
Hringnun khawvela thil thleng awmzia leh chumiin a tum hriat duhna hi nun khalh kala tiphûrtu a ni tih hi he ngaihdan hian a pawm nghet bur a. Thil khirh leh harsa, vanduaithlak tak karah pawh nun hian awmzia a nei a. A chhan leh a awmzia zawn chhuah duhna chuan nung turin mi a tichak ṭhin a. Mihring hi a 'thil thlir dan' chauh lo chu engkim hi chhuhsak theih a ni vek mai niin a ngai.
Minung tawh phawt chuan tuarna a pal tlang ngei ngei a ngai a. Mihringin tuarna nasa tak a pal tlang chuan chu chuan tuarna phena malsawmna chhar chhuah dan a zirtir ṭhin a. Tuarna awmzia, a chhan leh a hlutna a chhar chhuak ṭhin a. Kan thunun theih loh thil lo thleng ṭhin hian keimahni min siam rema min tidanglam ṭhin a ni.
Nun hian awmzia a nei a nih ngai chuan tuarna, natna leh thihna pawh hian awmzia an nei ngei tur a ni. Tuarna chuan mi hrang hrang tan awmze hrang a nei. Mahni tana tuarna awmze zir chhuaktu chuan tuarna aṭangin malsawmna a sâwr chhuak a, a ṭhang ṭhin. Tuar chhuah rual loh nia ngaih harsatna pawh rilru lam inruahmannain a zir a, thlir dan dika a thlir miau chuan miin a tuar chhak mai ṭhin.
Covid-19 hripui vanga natna hmachhawn palh thulhah pawh rilru puthmang hian awmzia a nei thui thei khawp ang. M.J. Paul, Christian Medical College, Vellore-a senior surgeon chuan, “Dam lo zai ṭhin ka ni a, a chang chuan dam lo thenkhat chu rinna avangin kan zai hma hauh pawh hian an dam ṭan der a ni tih hriat lawkna ka nei ṭhin,” tiin a ziak a. Rinna leh beiseina ṭang kawp chuan thil nasa tak a ti thei tih he thil hian a tilang chiang hle mai.
Nun awmzia hmuhchhuahna kawng pakhat chu “Pumpelh theih loh harsatna hmachhawn/ thlir dan aṭangin a ni. I chungah thil duhawm lo tak a lo thleng a nih pawhin a chhuan chhe zawng leh beidawng zawnga thlir mai lovin chumi phena malsawmna inthukru chu chhar chhuah tum zawk ang che. Coronavirus avangin i duh loh huna mahni in lama i haw a ngai a ni thei a, i zirlai a bahlah a ni thei a, i hna i chân phah thei bawk. Mahse hei hi engkim tawpna tur a ni lova. Pathianin i tan ruahmanna ṭha zawk a nei ngei ang tih beisei la. Chumi chu man tumin nghak fan fan la, i theih ang angin bei rawh.
I chhiatna tura i ngaih kha i tana ṭha zawk tur a ni thei a nia. Covid-19 vanga kan hlauhna leh thlabarna te, kan tuarna chi hrang hrangte hi mahni mimal leh chhungkaw tan, khawtlang leh kohhran tan tisa leh thlarau lama hlawkpuina kan hmuh theih dan tur dap chhuah tum ila. Chu thil chu ban pha ngei turin i insang mar ang u.
Heti zawng hian thlir tum bawk ila. Heti khawp hian kan thlabarin kan ralkhel a. Nunphung zawng zawng hi a tibuai vek a ni ber mai. Chuti chung pawhin mi ramte tuar ai chuan kan tuar mek hi nep tak a la ni a. A chinchang hre miah lova lo dawngsawngtu China te, a hlauhawmzia hriat tawk loh vanga inven nachang hre lo Italy-te ngaihtuah chuan kan vanneihna hi sang tak a la ni.
Eng emaw chen zir tur kan nei hman a. Kumkhuaa an chhungte hmu tawh lo tur pawh an inthlah/ insun mumal thei lo a ni a. Chutiang em kan tawn ve lohna tura kan inven theih lai hian kan la vanneihzia ngaihtuah chungin himna tura tawrh chhel hram hram ila. Ngun zawkin kut sil ila. Lenlamte insum rih ila. Inkhung hran ngaite chu i inkhung hrang hram hram ang u hmiang. Tawn ngai loh thil, in thlahlel tak tak kara thleng atana hriatthiam harsa tak mah ni se a pawi theihzia vawng reng chunga chhel hun a ni e.
Biak In tam tak khar rih a ngai hial maite hian lung no a vaw dup thei. Mahse Europe ram ṭhenkhatte anga Kristianna tlakchhiat vanga Biak In hralhte lakah chuan kan chan hi ṭha tak a la ni lawm ni? Khuanu’n zah a ngai ang a, rei vak lo hnuah hlim takin amah kan la fak thei dawn lehnghal. Chumi piah lamah chhungkuaa awmhona leh Pathian pawlna hun kan neih tam phah dawn a. Chunglam uapna hnuaiah chhungkaw hun ṭha tak neih te kan tum ang chu mawle.
Thil siamna hmun, thlawhna, lawng leh lirthei tam tak a ruala an chawl ṭhuap maite hian kawng lehlamah chuan rah a va chhuah ṭha dawn nasa em! A lova kan awm theih reng, hmasawn duhna avanga kan lo hman ṭhin natural resources (leilung thil hlu) tam tak kan khek khal tihna a ni ang a. Boruak tibawlhhlawh a, ni satna tizuala khaw tilum tial tialtu khawl chi hrang hrangten tha an han thlah det ringawt pawh hian khawvel vawn ṭhat kawngah hnuhma nasa tak a nei dawn tih Lalpa’n a hre reng a ni maithei asin!
Mihringte Siamtu’n duh taka a siam rannungte laka rawng taka che ṭhin, tihhlum dan pangngai pawh duh tawk lova a rapthlak leh hrehawm thei ang bera nghaisa ṭhin, he hripui vanga khawvel hmaa pholan leh dem hlawh takte hian inchhira simna thinlung an put phah beisei ila. Heti ang thil lo hmutute thinlungah pawh a ṭha zawngin thawk ngei bawk teh se.
Fiamthu thawh nana Covid-19 hman hi - Frankle-a hian kan thil helhkam leh hlauh zawngte va pal dar law law te, fiamthu thawh nana hman emaw, a nuihsawh zawnga lak luih hian rilru hrehawmna leh manganna te, hlauhnate tiziawmin a tibo hial thei niin a sawi. A dik thui viau ang. Coronavirus vanga hlauhna leh thlabarna kara fiamthu thawh nana lo hmang thiam an awm ṭhinte hian nun a tizangkhaiin a tithawveng hawk thei a. Thil nihphung pangngai aia uchuak leh uar taka Covid-19 an han vaivir thiam te, hla leh video-te lam an han duang chhuak thiamte hian nguina karah nuihna hriak min thih a ni lawm ni? Tîm miah lova hlimpui theih atan an ṭha ngawt mai. Kan hlimpuina khan a natna kan kai leh kai loh a hril dawn si lo va. He hri kai hi a zuamawm hlawl lova. Kai lo rau rauah pawh nui chunga kai loh chu a la thlanawm zawk ang a.
Logotherapy-in a ngaih pawimawh deuh mai pakhat chu thihna ngei pawh hi nun tihlutu a ni a, chumi man fuh tawh chuan thihna meuh pawh thiam takin an pawm thei ang, tih hi a ni a. Ni e, hripui te, indona te, ṭâm te, natna pangngai leh accident etc vangin kan thi kan thi ṭhin. Hei hi chhuan lo awm zel turte tana Pathian remruatna fing tak a ni ngei ang.
Adama aṭanga piang tawh zawng zawng kha la dam vek ta se kan tam tawh hle ang a! Khawvelah hian kan tawt nulh nulh lovang tih tu nge sawi thei le? Isua ringtute tan phei chuan thihna hi nun ṭha zawk neihna kailawn a la ni lehnghal. “Kan nun pawhin, kan thih pawhin, Lalpa ta kan ni" si a (Rom.14:8).