KAN RAM TAN RUAHMANNA THAR...
Ram Thianghlim hmingin chibai u le. Hnam Chhantu Pawl chuan kum 1994 March ni thum aṭang khan Zoram hi Ram Thianghlim a ni tiin Zoramin ei leh bara intodelhna a neih theihna turin hma kan lo la ve ṭan a. Kan tinzawn hnai berah chuan mitinin a kan mamawh thlai thar chi hrang hrangte chu keimah ni ngeiin chingin tharchhuak ve tawh ila. Chutianga kan lo thar chhuah theih chuan ram chhungah intodelhna kan nei thei mai ang tiin kan sawi ṭhin. Tin, keimahnin kan tih ve theih reng si, kan tih loh avanga mamawhna tawp thei chuang si lo, ram pawn lam aṭanga lakluh a nih ṭhin avang hian sum leh pai tam tak ram pawn lamah kan theh chhuah phah ṭhin a, hei hian pachhiatna nasa takin min thlen a ni kan ti ṭhin.
Tichuan kum 1994 March thla aṭangin kum 1995 March thla thleng (kum khat) chhung chu thlai thar chhuak tam tur leh intodelh ngei thei tura inzirtirin Zoram dung tluanah kan fehchhuak ṭhin a.
Kum khat zen zawn mipui hnenah zirtira hun kan hman hnuah thlai chi 13 te (1) Alu (2) Purunsen (3) Aieng (4) Hmarchapui (5) Purunvar (6) Tomato (7) Zikhlum (8) Parbawr (9) Carrot (10) Changkha (11) Bawkbawn (12) Bepui leh (13) Bean te chu en bikin kan ram pawn lam (Silchar lam) aṭanga lo lutte chu dang rih turin kan inbuatsaih a. Kan Cut of Day (D-Day) tur chu ni 15 June 1995 ni se kan ti a.
Mahse Lalpan hun a ti lo a niang, phai lam aṭanga rawn chho ṭhin, kan thlai tharte market nek beta luahlan ṭhintu, vai thlaite chu kan dan chah hmain Central Jail lamah khung kan ni ta zawk a. Kut hnungkhirh kan ni chungin Lalpan kan thawm chu mal a sawm a, kum 20 a lo liam meuh chuan kan ram thlai tharte chu hmun tinah hmuh tur a lo awm ve ta a ni.
Kan intodelh thei dawn niin a hmuh theih. Tin, sorkar department lam pawhin nasa taka ṭan lain tomato leh sanghaah hian kan hmasawnna pawh a takin a lo lang ta mek a. Alu leh purunsen erawh chu hmalakna sawi tur ka nei rih lo. Heng thlai chi hnih hi hnianghnar taka nei tur chuan nasa taka ṭan lak thar a la ṭul reng a ni. Tunah chuan mitin mamawh, a tel lova kan nun theih hauh loh buhah intodelh a ṭul thu leh kan intodelhna tura ṭan kan lak dan tur i han sawi dawn teh ang.
Kan ramah hian motor ṭha pui pui leh inchhawng ropui tak tak, khawsakna atana hmanraw pawimawh thil tam tak kan chhek khawmin kan hmang mek a. Mahse heng kan thil neih te hian hnam zahawmah min siam zo lo. Hnam dangte nena kan innek nikhua chuan heng kan thil neih, motor man to leh inchhawng ropui te hian min chhan zo lo. A chhan dap kual a ṭul lo; hnam dangten min zuamna leh min ngam em em chhan chu eng dang ni lovin kan nunna leh kan dam khawchhuahna atana thil pawimawh ber buh kan neih loh vang a ni.
Pi leh pu ten buh ei an neih hun lai, kan ram, India rama a tlukluh hma kha chuan mi kawlh, sakawlh an hlau ngai lo. Hmelma beihna atan ralthuam ropui an nei lo va, ral/ hmelma laka invenna an neih kan hre ngai hek lo. Chuti chung chuan kan pi leh pu te kha an huaisenin an kawlhsen hle a, anmahni tihnat ching Sakei sual an kawl chuan an hual a, an chhun hlum mai ṭhin. An ram luah chin rawn chuhbuai puitute pawh tu an ni nge tih lam ngaihtuah lovin an thiam ang angin an lo dovin mipa takin an lo hmachhawn mai ṭhin.
Chaw atana buh ei ṭhin hnam tan chuan buh chu thil pawimawh ber a ni. Indopui pakhatna (1913-1919) khan English-ho chuan, “ Kan nulaten leilet siam an thiam loh chuan Indonaah kan ṭang rei dawn lo, ” tiin an nula leh tlangvalte leilet siam an zirtir a ni.
Kum 1966-a India sorkar MNF sipaiten an kah khan India thinrim vai sipai lo kalte khan kan buh leh bal min hal sak ṭhin, kan la hre vek hlawm awm e. Buh kan neih loh avangin kha indonaah pawh khan tlawm zawk kan lo nih phah ta a ni. Vawiin thleng hian keimahni ram aṭangin kan mamawh khawp kan tharchhuak thei ta lova. Chu chu kan hnam tan thil pawi tak a niin khawvel mithmuha nuihzat bur nih kan hlawh phahna a ni ta. Chu intodelh lohna kal zelah chuan kan ṭhenawm ram, Assam phai tual mite phei chuan an nawm an makin min sawisa ta mek a nih hi. An duh hun hunah kan thlawhhma, buh leh bal te, thei huan te an sawisain kan ṭhalai motor khalha eizawngte chu an hrengin kalkawng an tiping a. Chung thil sual tak ti ṭhintute chu kan sorkar meuh pawhin a hau ngam lovin an chungah kut a thlak thei hek lo. A chhan pawh kan nunna hnar buhfai chawk luhna kawnga an inkhuar tlat vang a ni. Concrete building leh car ṭha eng ang pawh nei ila chungte chuan kan rilṭam a dawm thei lo, chung tel lo chuan kum tam tak kan awm thei; mahse buhfai tel lo erawh chuan nikhat pawh kan awm thei si lo. Chutih laiin buh thar chhuak a, intodelh theih dan tur ruahmanna fel tak vawiin thleng hian kan la nei thei lo a ni.
Mizoram pumah hian mihring nuai 11 chuang kan cheng a, chutih laiin Aizawl khawpuiah hian mihring nuai 3 vel cheng anga sawi kan ni bawk.
Dam lohna avangin Aizawl Civil Hospital panin office hun chhungin Aizawl khawpui hi khawi lam aṭang pawhin rawn pan la - hmar lam aṭanga i rawn luh chuan Bawngkawn aṭangin motor jam avangin i rawn buai nghal ang. Chhim lam emaw thlang lam emaw aṭang pawhin, khawi hmun aṭang pawhin Aizawl khawpui rawn pan la, hmun laili ber Aizawl Civil Hospital chu i duh hunah i thleng thei lovang. Khaw en chhung chuan Aizawl khawpui chhung hi motor jamin a khat nileng a ni ber mai.
Chung motor jama motor-te chu tute motor nge ni ang tia kan ngaihtuah chuan za zela 90 chu Aizawl khawpuia chengte motor a ni. Mi nuai 11 chhunga nuai 3 te ta a nih chu. Aizawl khawpui pawna cheng mihring nuai 8 te motor chu a lo awm ve a nih pawhin za zela 10 emaw chauh a ni ang. Hei hian a entir chu thingtlang lama cheng mipui tam ber chuan motor leina tur pawisa an nei ve lo va, Mizoram sum leh pai tam ber chu Aizawla chengten an insem kual ni berin a zeldin theih.
Hetih lai hian khawpui chhuga lirthei tlan vel te hi company rate aṭanga chhutin cheng nuai 4 aṭanga nuain 10 inkar hi motor veivak tam ber niin an lang. Motor hi mi tam tak chuan loan-in an lei a, loan a leitute chuan mumal takin pawisa sum leh pai lakluhna an neih bakah pawisa hlawm engaw zat pek tur an nei bawk. Tin, dahkham tur thil hlu tak an neih te pawh a ngai awm e. Mi hausate chuan loan kher lovin an lei. A enga pawh chu ni se, cheng nuai 4 nuai 5, nuai 10 han puk mai emaw, puk lova thawhchhuah mai theih dan kawng hi tuna kan hnathawh, loneiha eizawnna aṭang hi chuan kawng a awm lo niin ka hmu. Chutih laiin buhfai chu lo aṭanga chhuak a ni a, mi zawng zawng ei leh bar, kan nunna hnar chu a ni si!
Thil engpawh thar chhuakin han siam chhuak ila, a hlutna kan siam dan hi pawisaa thleng theih zat aṭangin kan teh lo thei lo. Chutiang kawngah chuan tuna kan neih loh leh neih ṭul bera kan sawi buh hi India ramah hian a tamin a tlawm si a, chu chuan kan mamawh motor emaw concrete building emaw sa turin min phuhru thei rih si lo. Chuvang chuan buh chin leh lo neia eizawnna kawng hi a lo chhe ta tual tual a ni ber mai a, tihian a tawpah chuan hnam dangte rahbeh leh sawisak theihin kan lo awm ta a. He hmun aṭanga tlan chhuak tur leh hnam zahawma kan awm leh theihna tur chuan buh hi a man a tlawm a nih pawhin kan kham khawp neih ngei n gei a lo ngai ta a ni. A harsa a, a hlawk loh pawhin kan neih makmawh a ni a, buh thar hnem theihna turin emaw buh kham khawp kan ramin a neih theihna turin buh chingtute tan bik ruahmanna thar kan siam a ṭul a ni ta ber mai.
Buh chingtuten hamṭhatna an dawn theihna tura ruahmanna hrang hrangte:-
Mizote hian pawisa neih thut dan hi kan zawng nasa niin a hriat. Thawnthu mawi lo tak tak pawh kan nei chho mek a, kan awh ber nia lang chu inchhawng sang leh car ṭha neih te niin a lang. Mahse heng thilte tel lo hian mihring kan dam thei a, kum sang tel pawh kan awm thei. Chutih laiin buh tel lo erawh chuan keini buh ringa nung ṭhinte hi ni khat pawh kan nung hlei thei si lo.
Chutiang chu thil awmdan a nih avangin he kan tangka ngainatna tak mai hmang hian buh thar chhuak hnem turin, buh chingtu (lo neitu) te tan ruahmanna i han siam dawn teh ang.
1. Interest Free loan: A hmasa berah chuan buh chingtute pualin a pung awm lova pawisa puk theihna Bank kan siam ang.
2. Pawisa puk theih zat: Buh thartu tan pawisa puk theih zat hi buh thar zat aṭanga siam a ni ang. Pawisa puk theih zat buh thar ngai tlem ber chu phur 10 a ni ang. Kum khata buh phur 10 thar chhuak thei hnenah chuan cheng nuai 5, phur 10 bi zela chhiar chhovin phur 100 thar hnenah chuan cheng nuai 100 puk theihna siam sak a ni ang.
3. Pawisa puk theihna hi mi dangah hlan chhawn theih a ni lo ang. Pawisa hi buh thartu chhung khat, chengho aṭang chauha puk theih a ni ang.
4. Kum 5 chhung mumal taka buh thar chhuaktu, kum tin phur 50 chunglam thar thei chhungkaw hnenah mizahawm nihna, khua leh tui ṭha nihna tilang thei Identity card (Chawimawina) siam sak an ni ang. Chu card chu a hmingah, Farmer’s Golden Card (FGC) vuah a ni ang. State leh National ni pawimawhah VIP Gallery-ah an tan ṭhutna siam sak a ni ang a, Governor leh Chief Minister At Home ah pawh sawm an ni ve ṭhin ang.
5. Farmers’ Identity Card (FIC): Lo neitu hming chhinchhiahte chu FIC siam sak zel an ni ang. Hnathawktu mi pakhat tan pakhat zel siam a ni ang. Chhungkaw pakhatah hnathawktu an ṭhathnem chuan FIC pawh an nei tam mai ang. FIC pawh hi issue a nih aṭanga thla 12 chhung a dam ang a, buh chingtu tan kum tin siam thar zel tur a ni. Buh ching lotu hnenah pek theih a ni lo ang. Buh ching tih hian buh ṭin hnih hmun leh a chung lam chingtute a huam ang. Buh hmun ṭin hnih hmun aia te chu buh ching tihah hian ziahluh theih an ni lo ang.
6. Khualbuk seat reservation: FIC/ FGC neite Mizoram chhung leh Mizoram pawna an zin chhuah nikhuaah Mizoram House-ah sorkar hnathawkten chanvo an neih ang bawkin official guest-a ngaih an niin an thlen man leh chaw ei man pawh sorkar rate vek a ni ang. An tan room reservation siam ṭhin tur a ni bawk ang.
7. Farmers Trip : Hmasawnna kawnga hmalakna chi hrang hrang karah state sorkarin kum 3 danah Farmers Tour a buatsaih ṭhin ang. Farmers Tour hian India ram leh India ram pawnah lo neitu Mizoram District tina buh thar tamte puala buatsaih ṭhin tur a ni. District pakhat aṭangin mi 3 zel in tirh ṭhin a ni ang. Farmers Tour hi ni 20 chhunga kal leh haw hman tura buatsaih ṭhin tur a ni. Ei in leh riahna, kal man zawng zawng 75% hi state sorkar tum tur a ni ang a, 25% chu a kala te tum ve tur a ni ang.
8. Lo neitute intlawhpawh tawnna Programme: Hmasawnna a rual tlan theihna turin lo neitu intlawh pawh tawn leh in tihphur tawnna hun hi kum tin favang awllen laiin hman ṭhin tur a ni. Heta zin chhuak thei turte chu lo neitu member tin aṭangin Mizoram chhunga lo neitute an duhna lai khaw 5 tlawh phal sak an ni ang. Senso hi zinchhuak turte leh sorkarin 50-50 in an intum sem ang. District Agriculture Officer kaihhruaina hnuaiah neih ṭhin a ni ang.
9. Lo neitu khawmpui lian: Lo neih kawnga buh thar tura inzirtirna leh buh thar tam tura kawng ṭha zawk inkawhhmuhna hun leh intih phur tawnna atan kum 2 danah lo neitu intawh khawmna, sorkar huaihawtin ni thum awh khawmpui lian a awm ṭhin ang. He hunah hian buh thar tam leh hmangchang hre zawkte thu ngaihthlak ho te, Lo neih dan ṭha a lem nena entir te, buh thar entirsiakna te, lo neitu zinga FGC pek tlakte hnenah FGC sem chhuahna hun te hman ṭhin a ni ang. Bank aiawhin lo neitute hriat atana thu ṭangkai sawi chhuahna hun a ni ang. Khaw tin aṭangin aiawh mi 3 aia tam lo in tirh ṭhin a ni ang. Senso hi Bank leh Sorkar bakah mimal sumdawngte pawhin an bungruate zawrh nan pawisa an thawh phalsak an ni ang.
10. Sorkar chu quarantor a ni ang: Lo neitu leh buh thartuin Interest Free loan a lakah hian Bank hian hekna/ hloh a nei tur a ni lo. Pawisa puktu pawisa puk kum tin a pung awm chu eng zat percentage pawh ni se, sorkarin a rulh sak tur a ni. Lo neitu chuan a pung a rul tel tur a ni lo. Pawisa puktu chungah khuarel chhiatna, zuva avanga harsatna te, khawkheng leh ruahtui tam luat avanga chhiatna te, hnathawktu hriselna thua chhiatna awm thei zawng zawng lakah sorkar chu quarantor a ni ang. Hun laklawha pawisa puktu nunna chan emaw hnathawk thei lova awm emaw, zuva avanga chhiatna lo thleng a awm chuan a pawisa puk zawng zawng chu a pung nen Bank-ah sorkarin a rulh sak vek ang.
11. Pension: Kum tin buhthar chhinchhiahna bua kum 5 chhung buh thar chhuak ṭhin chhungkaw zinga kum 60 tling chin tan (dam chhung) pension siam sak tur a ni. Penson pawisa lak zat tur hi Lower Division Clerk (LDC) rank-in pek a ni ang. Pension neitu a lo boral chuan pension hi tu hnenah mah rochun chhawn theih a ni lo vang.
12. Loan rul duh lo hremna: Chhan ṭha tawk awm lova loan latuin a rulh hun chhung tur hun tiama a rulh duh loh chuan a dam chhungin interest free loan la thei lo tura chhinchhiah a nih bakah sorkar aṭanga hamṭhatna awm thei, Health Care thlengin hrem theih a ni ang.
He remruatna tharah hian kan ram chu nasa takin a lo hluin kan taimakna chu kan ro hlu a lo ni tawh ang. Bible-in min hrilh, ‘Mihring sum hlu chu taimak a ni’ tih pawh a takin kan chen thei tawh ang. Kan kutkawih ngei chuan buh ei tur kan thar chhuakin ram intodelh kan siam ang a, chu kan buhthar ngei hmang chuan kan duh zawng sumdawn bulṭanna sum lu chu kan nei thei tawh mai dawn a ni.
Mi ṭhenkhat beidawnnain a phuar hlawm tawh te chuan, ‘Eng ang rawtna ṭha pawh awm se, keini mi rethei tan kawng a awm lo. Aizawl pa hausa bawkin heng rawtna te hi min tih khalh leh tho vang,’ tiin an lo zeldin mai thei e.
He rawtna hian pachhiate khaichhuah leh ram tundin hi a tum a ni tih hriain chung thil dik lo tih tumtute chu an lo awm a nih pawhin fel takin ro a rel theih ngei ka ring a ni. Chu erawh chu tun ṭuma han sawi mai theih a ni rih lo ve. Heng rawtna hi rawtna mai a ni rih, famkim lo tam tak a awm ang, chungte chu sawi ho va kan ram tan ngaihtuahna hmang ṭheuh turin ka in sawm a ni e.
Lo nghet neih
Kumtin lo hmun sawna ram thar zuan zel tur hian kan ram hian min daihin a rinawm loh bakah vawiina kan hmalakna, nakkum atana hman ṭangkai theih loh hi thil ṭha lo tak a nih avangin Mizote hian lo nghet neih dan kan ngaihtuah a ṭul.
Lo nghet neih dan tur ruahmanna thar chu. Kan ram hi tlang te tak te tein a khat a ni ber a, heng tlang pangah hian lo kan nei ṭhin. Ruahmanna tharah chuan tlang chung zawl emaw tlang chhip hmun remchang laiah hian fur ruahtui khawlna tuizem lian/ tuikhuah siam hi thil tih makmawh niin a lang.
Kan ram chu fur ruahtui tlakna ram (Monsoon area) a nih avangin kum khat chhunga thla 12-ah hian thla 4 aṭanga thla 5 chhung chu mumal takin ruah a sur ṭhin a, a dawn khawlna fel taka kan siam chuan ṭhal lai pawhin thlai kan ching theiin a rinawm. Thlai eng pawh hian tui an mamawh si a.
Chuvangin, ruahtui hnianghnar taka kan in siam theih chuan buh kan seng hnuah man man zawka hralh tur thlai chi hrang hrang kan ching leh thei dawn a. Kan duh hunah buh pawh kan ching leh ang. Tuikhuah litre nuai 3 vel dawng hi Department-in siam zawh sain lo neitu kuta hlan ṭhin ni se.
Lo nghet kan neih chuan thlai bakah ran pawh kan vulh tel thei ang. Lo neitu khan a lo chu a dam chhunga a eizawnna hmun turah ngaiin rilru nghet leh ruahmanna fel tak nen a enkawl thei tawh dawn a ni.
Mi thenkhat chuan buh hi ram dang aṭanga kan chawkluh a ni a, chuvangin kan buh thar hi man man takin sorkarin min leisak se tiin ngaihdan an lo nei tawh ṭhin. He ngaihdan hi a takin hmang ta ila, entirnan buh ṭin khat hi cheng zanga in emaw, sang khat hialin emaw lo lei ta ila. Kan rilru sukthlek en hian buh hralh zat lo chhinchhiahtu leh buh hralhtu inkarah thil fel lo, mahni thar zat aia tam insiamrem theihna kawngka nasa takin a awm theih bakah, dawt bill tam tak kawng hrang hrangin a awm theia. A tak ngei pawhin ram dang aṭanga buhhum chaw lut a, mahni thar anga hralh tumte thlengin awm theih a ni. Sorkar tan sum tam tak hloh theihna a ni bawk ang.
Mahni thar zat erawh chu fel takin khawtinin VC/ YMA/ MHIP/ MUP/ Kohhran etc. kan nei a, chungte nena thawkho chuan thil dik takin a tih theih dawn a ni. Lo pawh nei lo emaw, thlawhma pawh zimte neiin buh phur tam tak thar anga a insawi chuan awl ai takin a finfiah mai theih dawn bawk a ni.
He ruahmanna hi a famkim hauh lovang, mahse he ruahmanna hi thil tih phuisui leh bawhzui tlak a nihzia erawh a chiang. He sawina eng aṭang hian thil remchang leh ṭha zawk tur tam tak sawi belh tur a awm ang. He ruahmanna in a tum ber chu kawng dika mipui hruai leh intodelh tir tum hi a ni e.
R. Ramhmangaiha President, Hnam Chhantu Pawl