Mizoram Covid dinhmun ka thlir dan
Mizorama Covid case la darh mek zelin hniam lam a la pan hlei thei lo hi engnge a chhan, engtia tih zel nge ṭha ang tih ka ngaihdan tlem kan ziak ve ang e.
Mizorama Covid19 pun zel chhan nia lang te:
1. Mizoram hian a tir aṭangin Covid19 lo thleng tur danna kawngah nasa takin hma kan la a, India ram state dang zawng aiin Covid case isolate leh enkawl kawngah kan theih tawp kan chhuah a ni. Hemi avang hian community spread nasa takin kan veng a, mipui zinga hriat loh infection a tam lutuk lo tih a lang. Chuvangin, natural immunity Mizoram mipui zingah a la awm mang lo niin a lang.
2. India ram hmun tam berah April thla vel khan oxygen tlachham khawp, admit na tur awm lo khawpin Covid a darh nasa a, community spread a nasa a ni. Damdawiin awm ngai ringawt pawh damdawiin khumin a daih lo a, oxygen tlachhamin damdawiin pawnah te an intlar a nih kha. Khati khawpa infection mipui zingah a darh avang khan a hnu lawkah a dam chhuakte zingah taksa hri dona (antibody) a insiam a, chumi nei chu mi an tam chuan vaccine lak ang maiin natna a do thei a ni, vaccine lak mek a ni bawk nen. Hemi tichiang tur hian Mumbai-ah study an neihah chuan mi 90% laiin antibody (taksa a a dotu) an nei tih hmuhchhuah a ni. (NDTV news 18.9.21). Phai ram hi hri kiam duakin lang mah se a man an pek chu mi tam takin an nun an chan phah a, thi lo tur an thi hnem em em a ni. Mizoram ah chuan hetiang dinhmun chhe lutuk hi kan hriat chinah a awm rih lo.
4. Mizoram ang bawk hian Kerela hian Covid hi an manage ṭha a, herd immunity an neih tlem vang bawk ni awm takin tun hnuah case an ngah ve leh bawk.
5. Covid19 darhna hmun ber hi khawlai ni lovin in chhungah a nih avangin leh mi tam berin room hrang leh toilet hrang te kan in chhungah kan neih loh avang te, sawrkar dan siam zawm ṭha lo a, mi ina kan len avang leh chaw kan eikhawm avang te in chhungkua leh khawtlangah a darh duh em em niin a lang.
6. Kan virus do mek hi Delta variant, darh duh em em mai bik a nih vang pawh a ni thei.
7. Myanmar buai avanga raltlante Aizawl khawpuiah chenchilha kan lo kuangkuah avangin engemaw chenah a darh nasa thei bawk.
Mizoramin Covid19 kan manage ṭha tawk em?
1. Kan theihtawp kan chhuah. Sawrkar leh Tlawmngai pawl, Kohhran leh volunteers te leh thawktu hrang hrang pawhin theihtawp kan chhuah. Mahse nitin Covid19 awmdan leh enkawl dan hi a danglam avangin kan tihdan erawh thlak thuai thuai a ṭul.
2. Kan state rualpui, Nagaland, Meghalaya, Tripura leh Arunachal te en chuan mithi kan la nei tlem zawk em em a, hei hi Covid kan manage naah kan ti ṭha thawkhat tih a lanna a ni. Sawrkar leh mipui pawh kan fail lo, kan hlawhtling thawkhat viau tih alang.
Tun aṭangin engtia hmalak zel nge ṭha ang?
1. Covid enkawlna leh ICU khum siam belh vat a ngai: Tunah hian Covid vei mek mi 10000 vel kan awm reng a, 10% pawh hi hospital-ah awm ngai ta se, Hospital khum kan nei daih mang lo. Covid enkawlna hospital bed hi rang taka siam a ngai. Tunah ZMC-ah hian khum 300 pawh kan nei mang lo a, chutiang bawkin mi 1% pawh ICU ah awm ngai ta se, ICU khum 100 kan neih loh chuan thi lo tur kan thi fo thei dawn tihna a ni. ICU khum kan siam belh vat tur a ni ang.
2. High risk group kan focus a ngai: Covid case zawng zawng hmuh chhuah tum a niin high risk group leh hospital a dah ngai te kan zawn a, kan hriat zung zung a hun. Mi 90% vel hi chu ṭha takin enkawl lohin an damchhuak tih kan chiang, hengte hi ni 10 chhungin an dam vek dawn a, mahse 10% vel infection la na deuh te, natna benvawn nei te, upa te hi kan in focus a hun tawh khawp mai.
Heng mite tan hian damdawiin leh tunlai damdawi ṭha chhuak thar zel te hi kan pek thuai thuai a hun. Damdawi a chhuak thar zel a, mah se a nei leh nei lo kar a zau deuh avangin nei lo zawkte tan sawrkarin damdawi ṭha leh chhuak tharte tan pawisa hmang thei se. ICU luh ngaih hmain ṭha taka inenkawl a ngai, hei hi pawisa hmanna hlawk tak a nih a rinawm.
3. Vaccine kan in pek ran a ngai. Central sawrkarin Vaccine 2nd dose thla 3 hnu daiha pek tur a ti hi khawvel scientific evidence dang nen chuan a ṭhat dan an sawi hi a inmil lo deuh niin a lang. Vaccine hi ni 28 hnua lak tur tih hi khawvel mithiamte ngaihdan a ni. Mizoram bikah vaccine hi 28days a ral tawh chuan 2nd dose kan in pek thuai theih nan central-ah special taka dil nise, case kan ngah bik rih avangin an phal mai a rinawm. Hei hian mi tam tak a chhan ngei ang.
4. Covid19 lam project te rang taka kan tihhlawhtlin a ngai: RtPCR khawl bun a ni emaw, hospital khum siam belh a ni emaw, nurse leh thawktu lak belh a ni emaw rang tak, kar 1, kar 2 lek chhungin kan thawh puitlin ṭhin a ngai. Tunah ZMC-ah staff an indaih lo hle nia hriat a ni. Hetiang a nih chuan ni 2 emaw lek chhungin contract/ 3F pawhin thawktute kan lak a ngai. Sawrkar kalphung pangngai, file pangangaia a kal chuan hri leh natna hian min nghak si lova kan tawrh a reiin a pawi zel dawn.
Covid19 awm tirha mithiamten an sawi ṭhin chu mi zawng zawng deuhthawin kan kai dawn, an ti a, hei hi a thleng dik chho mek a ni. Amaherawhchu, mithiamte vekin, ‘flattening the curve’ an tih kha kan tum ber tur a ni an ti; chumi awmzia chu ṭum khatah mi tam takin an kai chuan hospital a khum awm te hian a daih dawn lova, thi lo tur/ chhan theih an thih ṭeuh a hlauhawm. Chutiang chuan Delhi, Italy leh USA ah meuh pawh a lo thleng tawh a ni. Mizoramah erawh chuan Pathian zarah, sawrkar leh mipui thawhhona ṭha tak zarah khatiang dinhmun chhe lutuk kha kan tawng rih lo niin a lang. ‘Curve' hi kan ti 'flat’ ṭha viau niin a lang.
A chunga rawtnate hi rang takin tihlawhtling leh thei ila, damdawiin khum zawn ngai lo se, vaccine la hma thei ila, testing facility nei ṭha deuh ila, damlo high risk te ah in focus bawk ila, nep zawka tuarin Covid hripui hi reilote-ah kan hneh ngei ka ring.
- Dr Vanlalsiama Chhangte, Managing Director, Ebenezer Medical Center