Written by
R.Zomawia

Mizoram Budget 2018-2019 (Kan ram sum neih zat aṭangin ram hmasawnna lo en ve teh le…)

Khawvel mihringte buaina lian ber chu sum hi a ni. Sum hian thil a tih theih em avang hian mi tute pawh hi sum duhin kan buai a, fel leh ṭha, sum duham lo kan tihte pawh hi belhchian tak tak chuan sum hi kan lo duh hlawm viau mai a, sum duh tihah pawh hian dik lo tak, mahni thawh chhuah baka sum late hi heta kan han sawi ber chu a ni. Ram hmasawnna tur kawng hrang hrangin sum hman tur kum tin a lo kal ṭhin a, heng sum enkawl tur hian democracy-ah chuan mipui ten hotu kan thlang chhuak a, sawrkarna siam thei khawpa an chak chuan thuneihna an la a, an kutah ram inrelbawlna sum zawng zawng a awm ta ṭhin a ni. Kum 2018-2019 Mizoram sum neih zat, kan hmanral tur, eng atan nge kan sum neihte hi kan hotute hian hmanral an tum? tih hi ngun takin mipui lam hian zir ṭhin ila, kan sum chet vel dan hi kan hre thei ang. En liam mai mai a hun tawh lo ve.

1. Kum 2018-2019 Mizoram Budget: Nuaih 9,67,264.30 a ni. Vaibelchhe 9,672.65 a ni. Mizoram rorelna in sang berah Finance Minister Pu Lalsawta chuan ni 15th March, 2018 khan a pharh.

2. Sawrkar sum hmuhna turte:- 1) Revenue Receipt : Tax Revenue leh Non-Tax Revenue te hi State sawrkar sum hmuhna ber pakhat a ni a, heta sawrkarin sum hmuh tura a ruahman zat chu Rs. 807.19 crore a ni. Chu chu Tax Revenue aṭang hian Rs. 483.34 crore leh Non-Tax Revenue aṭanga hmuh beisei zat chu Rs. 323.85 crore a ni. Devolution of Taxes & Duties aṭanga hmuh beisei zat chu Rs. 3,625.32 crore a ni. Hei hi 14th Finance Commission ruahmanna kum 2018-2019 anga chhut a ni. Post Devolution Revenue Deficit Grant, State Disaster response Fund, ULB-Basic Grant, Grants for States/ Union Territories hnuaia Grants leh a dang neuh neuh aṭanga beisei zat chu Rs. 4476.92 a ni. Tichuan, Revenue Receipts zawng zawng tur chu Rs. 8909.43 crore a ni ta a ni.

2) Capital Receipts: Kum 2018-2019 chhunga Capital Receipts aṭanga sum hmuh beisei zat tarlan chu Rs. 763.22 crore a ni. Capital Receipts chu state sawrkarin sum a puk te, State-in loan a pek chhuah aṭanga rulhna lo kal khawmte a ni a, heng zinga kan hriat lar tak tur chu State-in a zu zawrhna aṭanga pawisa tling khawm hi a ni. Finance Minister thusawi-ah chuan kum 2017-2018 chhung khan vaibelchhe 51.50 Mizoram sawrkarin a lak luh beisei a ni a, kum thar 2018-2019 chhunga beisei zat chu vaibelchhe 59.40 a ni. A dangte chu sumdawnna neuh neuh aṭang te, Reveneu Department hnuaia Stamps & Registration Fee leh Land Reforms aṭangte leh Taxes on Income & Expenditure hnuai aṭangte-in Rs. 20.70 crore leh 16.20 crores te beisei a ni a, a dang neuh neuh chu kan sawi vek seng lo vang.

3. Sum hmanralna (expenditure): Sum hmuh aṭangin sawrkarin ram tana a hman tur leh a hnathawk hlawh tur te, office inrelbawlna atan te, pension hlawh leh leiba rulhna te hi loh theih lova sum kal ral tur a ni a, a bak hi chu ram hmasawnna ruhrel siamna tur atan ruahmanna siam a ni ṭhin. Sawrkar dinglaiin a hmanralna tur atana langsar tak chu New Economic Development Policy (NEDP) hi a ni. Heta tan hian vaibelchhe 1000.00 kum 2018-2019 atan a dah a ni. Eizawnna changtlung zawk an lo neihna tur atana an tuina zawna ṭanpuina pek te, inhlawhna nei lote inhlawhna siamsakna atan tea tih a ni.

Finance Minister chuan kuthnathawkte an thiamna leh an sum ngahte hmanga mi tam takin eizawnna lama an bur char char chuan ramin Economic Growth a neih bakah ṭhalai tih tur mumal neih lova zu leh drugs lama tlu lutte venna ṭha tak a nih a beisei thu a sawi. State flagship programme NLUP atan Rs.80.00 crore dah a ni a, mamawh dan a zirin tihpun theih tura ruahmanna siam a nih thu sawi a ni.

Kawng chhe tak siam ṭhatna atan Improvement of Roads hnuaiah Rs.100.00 crore dah a ni a, improvement of Internal Roads in City/Towns atan te, Community Roads Maintenance atan te, Construction of Critical Road (Thenhlum) atan leh Lunglei bypass road atan te Rs.10.00 crore ṭheuh dah a ni bawk. Kum kal ta 2017-2018 khan kawngpui awmsa chei ṭhat nan Rs. 239.50 crore ruahman a nih thu te, kawngpui siam mek leh a thar siamna turin Rs. 657.64 crore ruahman a nih thu kha Finance Minister khan Budget Speech-ah khan a sawi lang a ni. Sum hmanralna lo lang zinga awm ngai lo pakhat chu infiamna lama mi hming ṭha leh chawimawi tlakte chawimawi nan leh ṭanpuina tur sum ruahman a nih thu hi a lo lang bawk. Kum khat atan hian 0.30 crore dah a ni. A chipchiar chuan sawi lo mai ang.

Mipui sum sawrkarin ram tana kalpui a tum dan
Budget pharh paha thusawitu Pu Lalsawta, Finance Minister chuan Mizoram mipuite leh ramin hma a sawn theih nan hmalak chhoh mek zel a ni a. Ruahmanna thar ṭha tak tak kalpui mek a nih thu te, state naupang ber pawl kan nih thu leh ram leilung hausakna tih tham kan neih loh avangin, kan neih chhun ang ang hmanga kan sum neihte pawh hi ṭangkai taka hman zel a ni a ti.

Mipui nghawng tui leh eng (electric) mante pawh phurrit lutuk lova kalpui zel a nih thu leh, kan state-in eikhawp buh kan la thar theih loh avangin, National Food Security Act in a huam loh mipuite tan pawh buhfai man tlawmin pek zel rih a nih thute a sawi. Sawrkarin ram tana pawisa hmanna a duan hi chhinchhiah ila, sum an hmang dik ngei em? tih hi kan chik hle tur a ni.

Sawrkar hnathawk tan 7th Pay Commission: Sawrkar hnathawkten an nghahhlelh em em 7th Pay chu kum thar 2018-2019 chhung chuan pek hman ngei tum a nih thu Finance Ministerin a sawi. 7th Pay anga hnathawktute pek an nih chuan thla khatah sawrkarin Rs. 46,93,74,096 sen belh a ṭul thu leh kum khatah chuan Rs. 5,63,24,89,152 a nih tur thu a sawi.

Mipui sum enkawltute hian sum an hmang ṭha tawk em?: Mizoram Budget kan tih mai ṭhin hi mipui sum a ni a, rorelna in khawl sang berah hman theihna turin sawiho-a remtih a ngai. Ram enkawltu tura mipui ten kan thlan, hnehna changtute kutah engkim a awm ṭhin a, inthlan dawnin mipui hmaah ram tana hna an thawh dan tur an sawi ṭhin a, thu an intiam ṭhin. India ram sawrkarin state te hmasawnna turin sum tam tham tak a pe ṭhin a, heng hmang hian ramin hmasawnna kawng hrang hrang a zawh dawn a ni.

Ei leh bara kan intodelhna tur te, power lama kan intodelhna tur te, kawngpui ṭha zawk kan lo neih theihna tur te, mihring min ti changkangtu zirna in ṭha kan neihna tur te, hriselna-ah pawh mithiamte enkawlna hnuaia changtlung zawka hmanrua neihna tur leh thil dang tam tak a awm. Mahni thawh chhuah mila sum lakluh te, dik tak leh fel taka sum hman a nihna turin mipui leh ram hruaitute kan pawimawh hle.

Politics-a kan ngaihdan hi a dik tawk lo va, mahni hlawkna ringawt rilru pu kan tam avangin hruaitu ṭha kan nei thei lo a ni. Politics kan khelh dan phung hi chu kan nawi mah mah a ni. “Politics khelh loh chuan a hausak theih tak tak loh tunlai-ah... Sawrkarna kan chan chuan contract hna ka thawk thei deuh ang” te kan ti mai mai ṭhin. Sumdawn nan leh hlawk nana hman tum kan ther fer fur hi a pawi khawp mai. Party luhchilh tak tak tam zawkte hi chu mahni kan indah sang ringawt zel bawk. Kan hotute zingah ram enkawlna-ah te ram neitu nihna tak tak rilru pu kan vang ta.

Sum dik lo taka eirukna-in a nghawr chhuah?: Ram hmangaihtute ni awma kan hriat kan thlang chhuak ṭhin a, mahse, kan duhkhawp lo a ni ang, sakhaw hruaitute pawhin thu leh hla an rawn nei ta tuam tuam mai. Mi tam tak chuan kohhran hi politics-ah a inrawlh tur a ni lo an ti. Theologian hmingthang tak John Scott-a chuan “Kan chenna khawvel hi siam ṭha tur chuan ringtu dik takte chuan politics kan khel tur a ni” a ti. Kan hotute zingah sum dik lo taka eirukna a hluar nia hriat avangin tunah hian kan ram a damlo a ni.

Kohhran pawh a ṭawng chhuak ta mek a nih hi. Kan ram siam ṭha tur hian ringtu dik takte kan pen chhuah a hun ta. Chuvangin, kan ram sum dinhmun leh a hman dan thleng hian nang leh kei hian kan ngaihven a ngai, chu chu kan tih tur pawimawh tak a ni.

- R.Zomawia