Written by
R.Lalhmingliani
 Champhai, Zotlang

COVID VANG VEK

Hripui darh hi Pathian zarah reh nghal duak thei chu ni mahse, la hluar zel thei dinhmunah kan ding mek a. Chumi a nih avang chuan kan ram hian hmalakna leh thil dang tun dinhmunah (long term and infrastructure) thil ngaihtuah leh thlir hleithei niin kan lang rih lo.

Thenawm state te, keini aia tuar nasa lo zawk pawhin 37.5%, 35.5% leh a tlem ber pawhin 33.5% laia Covid dona atan an state budget 2021-22 chu an revised tawh laiin, keini ve chu tun financial year 2021-22 a state budget aṭanga 3.5% chiah hripui dona tur kan dah phal a, hri pui thawhkhatna lamah kan ziaawm deuh a, kan hmai a uang hman hle. Tunah zet chuan kan ṭhenawm state ten hri an thunun viau tawh lai hian kan do hneh lo a, mawhchhiat leh puh tur kan zawng a, hemi atan mawhphurhna nei lian ber hian chhuanlam leh puh tur dang zawn a hun tawh lo chu a nih hi.

Hripui darh vanga hri kaite diriam niawm fahrana phul lem lo phah chhen te, khawi economics theory-ah mah hian indo lai leh hripui len laia ram ro hlu (infrastructure) thil ngaihtuah tur lam sawi hi hmuh tur a awm hauh lo nia! Kan dinhmun dik tak hi i ngaihtuah ho teh ang u.

Tun anga hri puiin min tuam chhah mek lai hian kan ṭhenawm nen ram ri chungchangah kan in bauh tawn reng a. Assam state thawm ngaihnawm lo zet leh ran pul hri kan hma chhawn mek laia kan buan ber leh min run nasa ber ni lo zawk ke kan lo phet ve chhen te hi dikin kan hria em?

Long term infrastructure atan sum senso (financing) hautak pui pui ai chuan short term a kan mamawh hmasa hi buaipui leh buan hneh phawt a ngai tak zet a, hotute leh mipuite pawhin chhel taka tawrh huam leh a ṭul dan ang zela inṭawiawm a ngai takzet a ni tih hi mipuiten kan hre tlangpui na a, he hri avanga kan rin phak baka dinhmun chhia ṭanpuitu mamawh an awm tih hi i hre nawn leh teh ang u.

Covid-19 hri thunun (control) tur hian mipui vantlang hian theihtawp tak meuhin ṭan an laa 4C te hi khawi state mahin an neih ve loh mipuite ṭhahnemngaihna leh inpekna vang chauha kan neih a ni a. A leh alinga an tih tur an tih loh avanga mipui thiam loh leh tih tur ti tawk lovah vawi duai lo ram hruaitu lam aṭanga sawi a awm ṭhin.

Mizoram anga Sorkar hmalakna hlawh pawh beisei hauh lova LTTF/VLTF thlawpna ang hi India ram chhung leh khawvel hmun dangah a awm kher lo ang. Hetianga mipuiin tha kan thawh a, kan sawngbawl lûk lûk hi rorellai mek tan hian mualphona leh zahthlak a ni tih pawh zuk ngaihtuah thleng phak mang hlawm hlek lo ia.

Delhi drip hmanga Covid 19 min rawn do sakna kawngah Installation hmasa vbc 27 hmang zo tawh leh, vbc 41 dawng hlim kha kan ni mek a, MOT Chairman kawltu khua kan ni mek bawk, trueNAT khawl thar 2 quatro install thar a ni a, a lawmawm hle mai. Thawktu bêitham tak te tan phei chuan hnara hlit phawi ang hlauh a ni ngei ang le.

Minister bial leh MOT Chairman ṭhuthmun leh Sorkar lai puiin Act East policy a bawhzui mek ṭhut hmun leh khawchhak khawpui ber ve riang ruang tan erawh RTPCR khawl ngei neih belh te, medical staff thuam belh te kan mamawh hle a, min bialtu hi kan mamawhzia thlen kher ngai lova keini aia hre chiangtu a ni nghe nghe . Thawktu indaihlohna a nasat avangin voluntary worker-te chungah innghat lo thei lovin kan awm nasa mah mah a nih mek hi.

School kal hleih theih loh laia zirtirtu lo lak thar chhen te hi thil ṭul ber a ni em? Ngaih pawimawh tur hriat hmasak (priority setting) hi kan ram hian a mamawh tak zet a. Tuna zirtirtu hna hmutute tan pawh thawh zahthlak deuh rohah ka ngai hial mai.

Mamawh hmasa zawk kutthlak hmasa lova second priority lama kan sum pai a kal ral hian tax payer (mipuite) thinlung a rum a, mipui sum a nih kan hai bik der si lo. A hun tak a thil kan tih loh fo avang hian mipui nawlpui tawrhna a thleng thei tih hi kan pawm leh zir thar a ngai tak meuh a ni. Hetiang a nih avang hian ṭul lo takah mipuite hian duh taka kan thlan sawrkarna fawng chelh mektute kan dem leh ṭhin zawng a nih hi.

Lock down/ inkharkhip avanga economy bawkkhup tuar mekte phei chu an mangang tak zet a, Mizo ziaah midangte pùr leh ṭanpui fo nih te a tlawm thlak bawk si. An thaw a pik ngawih ngawih a ni. Kum 1918 Spanish Flu leng a reh hlim khan hri puiin a hrek retheih leh hri pui nghawng (pandemic consequences) an tih mai chu rukru, in rawk, insuam a pung hluai a, hei hi kan hmabak thei reng a ni. Mizoram pumah kan inrinlawk a ṭul hle.

Kum khat leh a chanve lai rim taka an thawh tawh avangin kan Health team te an chau ṭan a, mipuiin an thawhrimna leh inpekna kan ngaihsan mek lai hian kan ngai neih ṭan ta deuh a. Mihring ve bawk an nih avangin chauh tawngkhawng avang leh dam lo enkawl ngai an pun belh zel chuan, kan health system hi a bawksawp rup (health system collapse) chuan kan tawrh nasat dan tur chu ngaihtuah ngam loh khawp a ni ang le.

Hetiang a nih avang hian Medical/Health Team te, Medical equipment te thuam chak leh tihlen leh tihchangtlun hi hri leng (pandemic) vang hian kan mamawh a, tun dinhmunah hetiang aia ramin mamawh lian zawk dang neih a rem rih lo, nunna turin theihtawp chhuaha kan sual tak meuh lai leh Right to Life in a ken tel tlat RIGHT TO HEALTH hi thil dang nena thleng leh a aia ngaihpawimawh zawk dang neih hi a rem lo va, a kawng hmang pawh a ni chiah lo. Chuti a nih loha thil holam mai mai an dah hmasak a, an ngaih pawimawh zawk vaih chuan kum 2023 inthlanah kan (Champhai) bialtute pahnih tan hian khua a eng bik tawh hauh lo vang.

Internet service leh power supply ah dist. zawng zawng te aia chhe uchuak kan ni mek bawk. Tunlai khawvelah online service leh online work, zirna thlenga kalpui a nih tawh avang hian Champhai mipuite tan hian khua a var hlawl lo a nih hi. Kan local cable TV operator CCN/LCN te hian service provider dang Airtel te an ring chhawng lo thei si lo va, kan grid Supply line nen hian thlunzawm ni se hetiang harsatna hi kan pumpelh ngei ang le. Hma lak ran a ngai hle a, hma latu tur chauh a ni kan neih loh ni. 132 kv line Saitual leh Khawzawl inkar chhe reng mai te hi a rei ta hle a, chhuanlam siam lova siamṭhat hi mipuite chanvo a ni tih pawh kan hria, ṭawngkam ringawt lo deuh hi chu kan beisei a ni. VLTF leh 4C tanpuina chhe te te sem kuala phi mai mai ni lo bialtu hi kan mamawh ta hle tih hi ṭhalaite'n kan hai mawlh tawh lo ve.

Champhai hi namai lo tak, Chief Minister ṭang lai Pu Zoramthanga , Pu Lal Thanhawla te pawh ruling party an ropui ber hunlaia lo hnawl ṭhak ṭhak ngam tawh Champhai khua kan ni tih hi min hriatsak hram se, mipuite hian performance leh achievement kan thlir a, duhthlan leh thlan nawn tlak ngeiin performance han nei teh se, tih hi mipui tam tak au aw a ni lo thei lo.

R.Lalhmingliani, Champhai, Zotlang