KAN CHAKLOHNA : THUAWIHNAA INNGHAH
Thuawih hi thil ṭha tak a ni a, a hnawm zawnga han sawi pawh a inthlahrunawm viau rualin kan khawtlang kalphung her zel han thlir hian hetiang zawnga ngaihtuahna kan sen ve hi ṭul tihna a lian chho ta hle. Thuawih ṭhatna lam sawi nan hun hmang tam lo ila, a ṭhat loh theihna lam leh innghahna atana hman ngawt mai hi kan chaklohna a nih theih thu leh kan chhiatpui theih a nihna kan sawi zawk ang.
Naupang chuan ama tana ṭha tur thil a hriat tawk loh vang leh ama tana la pawi tur te, midang tana pawi tur te a hriatthiam loh avangin kaihhruai a ngai a, chuvangin thuawih zirtir kha hna pawimawh hmasa a ni. Tin, mifing tak leh thil ṭha duh mi, a thu kan awih vanga thil ṭha thleng tur hriat chian an awm a nih pawhin kan tisual thei mang dawn lo a, chuvangin thuawih chu a ṭangkai bawk ang.
Kan khawtlang hi hmanlai aṭang tawhin upate rorelna leh thuneihna a ni a, mipuite hnathawh a inan deuh vek avang leh nundan kawng hrang nei an tam loh avangin upa apiangin thil an hre tam a, an fing zawk tihna a ni. Mahse khawvel kal zelah thil hriat tur a lo tam a, kan hriat loh thilah chuan naupang te te pawh kan tluk tawh lo fo ṭhin. Chutiang thilah chuan upa zawkte thuawih aia naupang zawkte thuawih a ṭhat zawkna tam tak a rawn awm chho ta a ni.
Hemiin a ken tel chu khawtlang rorelna leh thuneihna inthlak a ni a, a ṭhatna tam tak awm karah aia upa zah lohna a thlen ṭhin vang te, upa zawkin thuneihna an duh vangtein thuawihna leh aia upate tih ang ang apiang zawm tura infuihna a lian chho ve hle bawk a, chuvangin hei hian debate langsar tak ni si lo leh kan ṭhatna tura rilru kan senna ni bawk si lo - upa thuneihna vs naupang zawk thiam leh tling thuneihna a hring chhuak ve mek bawk.
He thuawihna lama innghahna hian kawng hrang hrangin kan nun a tichhe ve a; a pawimawh ber pakhat chu kan naupangte kan zirtir danah a ni. Kan naupangte hi thuawih turin kan zirtir ṭhin a, mahse chutianga zirtirna kan kalpui nat viau chuan an puitlin hnuah pawh thuawihnaah an innghat a, kum 30 velah pawh an puitling hlei thei tlat lo mai ṭhin hi a veitu tan chuan a veiawm viau a ni. Hetiang kumah hian hnamdangte chu an inchawm zo var var tawh a, nu leh pate thawhchhuaha innghat tawh lovin anmahniin an tal hrang thei tawh ṭhin. Ram hruaina kawngah pawh an rinrawl an ni thei tawh a, ṭhenkhat phei chu an hruaitu lu ber te pawh an awm ṭhin. Mahse kan ṭhalaite erawh branch kawmiti lama huai taka ding ve ngam tawh turah an inngai tawk viau.
Sakhuana kawngah pawh an duhthlanna anga inkhawm thei turah kan ngai chiah lo nge ni, thuawihna hmang bawkin kan inkhawm tir a, a system-ah an tel chhoh chuan an fel tawkah kan ngai. An hruaitute thuawihna lam kan sawi vung viau zel a, thu an awih khan anmahni intehna lamah pawh thil ṭha ber ti angin an inngai tawh mai ṭhin a ni. Hetianga hruaitute thu apiang a kawi a ngila an zawm lai hian an thu zawmte kha eng ang chiaha an nun atana an mamawh tih erawh kan chhut sak duh lem lo.
Zirna kawngah pawh thuawih kan inzirtir nasa a, zirtirtute hnial emaw, an ngaihdan leh dik nia an hriatna hmanga an lo sawi ve chu vuakna tiang nen kan hmachhawn fo mai, ṭha taka an zirlai an zir chu anmahni hmalam hun atana pawimawh a ni tih an inhriat thiam theih fe kumah pawh an hrethiam thei lo a, zirtirtu, an nu leh pa hlauh vanga zir an tam avangin college an han kal chiah a, vengtu leh viltu awm ta lo mi tam tak chuan an tlakchhiat phah fo a ni.
Sum tam tak eiru tur emaw, dik lo taka sum siam tur hian sual chauh a tawk lo a, thil dik lo a nihna hnualsuat ngam a ngai tel a, chubakah chuan finvar ve deuh a ngai. Chutianga fing var tur chuan an naupan laia 'inno' leh thuawih thei tak an nih tel a ngai bawk awm e. Thuawih takin lehkha an zir ṭauh ṭauh a, mahse an nun kaihruaitu ṭha kan zirtir tel si loh avangin eiruk leh thil dik lo tih an hreh loh phah thei bawk.
Kan politics lamah pawh party thuawih hi kan la vung viau niin a ngaih theih. Party chhunga thuneitute hian ram an hmangaih a nih a, ram tana ngaihtuahna an seng viau a nih chuan an thu awih pawh ram tana thil ṭha a ni ngei ang a, a sual lem lo ang. Mahse an thu va awih bera kha ram chhiatna tur thil pawh ni se, thuawihnain a kaihhruai tlat tawh chuan mi ṭha tak takte pawh hman tlak loh an ni vat tawh ṭhin.
Tunlai hrilengah pawh kan innghahna chu thuawih a ni a, thu awih tak tak ila chu a ziaawm maithei. Mahse thuawih kan zir dan hi mahni tana ṭha tur lama ke pen aiin min hruaitute mithmuha an thu awih anga lan a ni maithei; an hmuh lai a nih loh chuan mask kan vuah peih lo a, kawngpui reh ruih mahse a rukin kan intlawhpawh reng a, hri pawh hiah min bin let tawp tawp a nih ber hi. Mipui lam pawhin kan sawi ve bawk chu 'thuawih tur ngawtin min beisei a, an tih tur an ti lo' tih a ni ve tho a, zawm hleih theih loh tur khawpin kan inhrek tawh pawh a ni mahna. Kan thu hi awih tura mipui kan beisei a nih chuan awih tlak, awih theih leh thil ṭha thlen a nih a ngai a, chuvangin uluk theihtawpa mithiam rawn zau leh ngaihdan tam tak lakkhawm aṭanga thutlukna pawh siam tur a ni reng a ni.
Mihring ṭha tehna atana thuawihna ringawt hman hi a dik lo bawk ang. Khua leh tui ṭha tak nih tir hi kan pet luh tumna ni se, chu chuan kan mihringpuite kara inzahtawnna, vantlang leh khawtlang thil zahna, mi hnawksak ni lo tura inzirtirna leh midangte tana ṭangkai tura inpeknate a keng tel thei ang. Hetiang mi kan chher chhuah tam ngat chuan kan nitin buaina leh khawtlangin mut mawh, hnar mawha kan neih ang chi thil tam tak hi kan hriat hmain a bo duak thei dawn a ni.
Kan do thiam zawng leh hmalak kan thiamna zawng hi thil ṭha lo a ni tih kan chian lamah a ni a, chutah pawh kan ngam loh zawngah chuan kan kut a zum viau. Thil ṭha ve tho, mahse ṭha tluantling si lo emaw thilah hian hma kan la thiam mang lo a, inzirtirna lamah phei chuan pachhe angreng tak kan ni. Hnampui zawkte chuan an fate hi an naupan laiin uluk takin an enkawl a, thuawih tura an kaihhruai tho laiin anmahni kea ding thei tura kaihruai hi an dah hmasa ṭhin hle. Keini chuan thuawih reng turin kan zirtir a ang deuh a, kan hmuh phaka an awm a, min zah vanga thil sual an ti lo ringawt hi ngaih ṭhat nan kan hmang ṭhin. Mahse mahnia thil dik leh dik lo thliar tum ta lo chu kan hmuh phak lohah an nawi duh hle. Zu khap reng a ngaihna chhan te, ruihhlo laka talbuai tam tak kan neihna chhan te, khawlaia midangte pawisakna nei lo kan tamna chhan pawh he thil hrinchhuah hi a ni ve thei thoin a lang.
Chuvangin kan zirna inah te, chhungkuaa naupang kan enkawlnaah te, khawtlang leh kohhran thleng pawhin thuawihna hmang chauha nung tur ni lo, anmahnia ding thei tur, chhia leh ṭha hria, thlahthlam theih 'generation' kan chherchhuah a ṭul tak zet a ni. Chu chuan hnam humhalh reng ngai kan nihna a tibo ang a, hnam dingchhuak, mawhphurhna la thei leh a dik lama ke pen ngam hruaitu leh mipui kan nei thei dawn a ni.
- Chhana Ralte