SOCIAL MEDIA LEH A NGHAWNG
Kum zabi sawmhnih pakhatnaa kan thil hman lar ber chu ‘Internet’ hi a ni awm e. Mizo te ngei pawhin Internet chu kan hmelhriatin kan hmang tangkai em em a, kan ram, kan khawltang leh kan mimal nunah internet chuan bu a khuar a ni.
Eng nge social media?
Merriam Webster Dictionary-in social media a hrilhfiah dan chu electronic hmanrua - Facebook, Instagram, website etc hmanga inbiakpawhna leh ngaihdan inhrilh tawnna, mimala inbiakna leh milem leh video te inthawn tawnna hi a ni a ti. Internet-in a ken tel chu intenet hmanga inbiakpawhna leh inkawmna hmanrua (applications) a ni.
Chung hmanrua (applications) te chu kan hmelhriat em em Facebook, Instagram, WhatsApp, Twitter etc te hi an ni. Heng hmanga kan ngihdan kan ziah leh sawi te, kan thlalak kan pho chhuah te, kan rilru kan puanchhuah te, thil pawimawh kan puanchhuah te leh kan sawi te chu ‘social media’ tiin kan sawi thei awm e. Chutah chuan ‘internet’ kal tlangin kan ngaihdan te, kan duh dan te, kan tui zawng chi hrang hrang kan sawi ho ṭhin. Social Media inngahna bul ber chu internet hi a ni.
Internet hman dan leh a ṭangkai dan chu kan hre vek a- Blog te, business networks, enterprise social networks, forums, micro blogs, photo sharing, products/ services review, social bookmarking, social gaming, social networks, etc tam tak a la awm. Tin, sum dawnna atan pawh ṭangkai takin an hmang ṭhin. Kan hmuh theih ‘society’ ang tluk hian internet-ah pawh hian ‘society’ kan din tawh niin alang.
Social media hian khawvel hi a nghawng a, bihruk sana lo do ringawt chi a ni lo; thiam tak leh ṭangkai taka hmang tura lo inbuatsaih hi kan tih tur zawk a ni. Khawvela sumdawnna lian tham zawng zawng hi social media nen hian an kal kawp tlat tawh a, fakna (advertisement) te pawh heng social network kaltlang hian awlsam takin kan hmu thei tawh a ni. Tin, politics pawh hi social media nen nasa takin a kal dun in tlat tawh a ni.
USA, Iran, India etc ah te Politics leh social media inkawp ngehzia leh an ṭan dun dan te kan hmu a. Sorkar laka kan lungawilohna te, kan ram inrelbawl dan kan duh khawp lohna te pawh ‘social media’ hmang hian kan puang chhuak a, sorkar pawh nasa takin a insiam ṭhat phah ṭhin. Kohhran thlengin social media hian nghawng a nei.
Chanchin Ṭha pawh social media hmang hian kan puang chhuak thei a, Kohhran inrelbawlna ṭha zawk te leh entawn tlak zawk te pawh social media kaltlang hian kan inhrilh zung zung thei tawh a ni. Khawvel a hun pawimawh leh hmun pawimawh zawng zawng zawng hi social media hian a tuam chhhuak hial tawh a ni. Naupang thlengin kan buaipui a, khawvel hi social media tel lo chuan a awm thei tawh mang lo a ni.
Chuti taka pawimawh leh mihring nun a inrawh thuk a nih avang chuan a ṭha zawng leh ṭha lo zawngin kan nunah ngawng a nei lian hle a nih hi.
Social media hi ruihhlo ang chiaha a ngawl vei (addict) theih a ni a, chu chuan kan hrilselna nasa takin a nghawng bawk. America rama an zirchiannaah chuan an ram ṭhalai zaa 63% velin nitin englai pawhin Facebook an khawih a, zaa 40% vel hian nikhatah vawi tam tak Facebook hi an khawih tih an sawi. He zirchianna atang hian ‘addict’ theih a nih zia kan hre chiang hle awm e. Hna thawk hman loin mi tam takin ‘social media’ an buaipui tihna a ni.
Mizoramah pawh ‘online addict’ tlat mi engemawzah kan awm ang. Chuti anga hun kan khawhral reng chuan sum leh pai tam tak kan khawhral dawn tihna a ni.
Mizo te hi kan pi pu te hun lai aṭang tawha aia upa zah leh mi pawisawi hlau tak an ni ṭhin a. Ṭhenawmte do aia khaw sarih do thlang zawk khawpa in ṭhenawm khawvenna ngai pawimawh kan ni. Mahse hetia social media a lo lar tak hnu-ah hian zirmite’n an hmuh chhuah chu - mi pawisawi te, mi deusawh te leh mi chanchin chhe lai sawi te hi kan hreh tawh lo viau tih an hmuchhuak; a sapṭawng chuan ‘cyberbullying’ kan ti thei awm e. Mi tlinlohna sawi chhuah te, aia upa zahlohna te, ṭawngkam mawi pawh zawng loin kan rilru a awm ang ang kan sawi chhuak a, chu chu a lo tuartu tan chuan a na em em ṭhin a ni.
University of Machigan-in an zirchiannaah chuan facebook khawih nasa te hi an nunah hlim loh rukna tam tak an nei tih an hmu chhuak. Hei hi a dik ngei a nih a rinawmna chu kan ramah pawh tun hmaa kan hriat ngai loh ‘depression’ nei kan tam ta em em mai a. Heng natna nei te hi ṭhalai- Facebook leh internet khawih nasa te an la ni leh zel tih kan hre thei awm e. Social media hian a tak taka khawtlanga kan nun hona a ti chhe thei bawk.
Internet hmang ve ngai lo leh hmang pha ve lote nen ti ti a rual lo a, rilru put hmang leh sawi duh zawng te a inang lo; thiltih honnaah inpawh lohna leh inkar a siam thuai a, chu chu khawtlang leh ram tan a ṭha lo hle.
Social media-in a ken tel pakhat chu sualna hi a ni. Facebook leh WhatsApp, Instagram etc velah kan chanchin kan pho lan hi mi ṭha leh mi sual te pawhin an hria a. Chu chuan pawngsual, inrawk leh inthah te a thlen pah hial ṭhin a ni. Tin, nula tlangval inngaizawng karah thil ṭha lo tak tak a thlen a. Sex Video, thlalak ṭha lo leh dam chhung muapho theihna thil tam tak a keng tel a. Mizo te phei chu kan la tlemin social media a kan chet dan zawng zawng hi mitkhap karin kan inhmuh sak zung zung thei tlat a ni.
Social media hian a ṭha lo zawng leh a ṭha zawngin nghawng nasa tak a nei. Social media kan thil mamawh leh duh reilo te chhungin kan hre zung zung thei a, a hlu hle a ni. Inkungkaihna ṭha min siamsak bawk.
Social media ṭangkaina leh hlutna te, a nghawng ṭha leh ṭha lo te hi kan sawi seng lo. A pawimawh ber chu kan nun tak tak tichhe lo tur leh a ṭha zawnga lo hmang ṭangkai thei tura inbuatsaih turin ṭan la sauh sauh ila. He thil ṭangkai tak hi hmasawn nan hman i tum tlat ang u.
- Rinfela Zadeng