Written by
Commissioner Lalkiamlova

Ram hmasawn nan Hruaitu ṭha neih a pawimawh

Mihring tung chhova kal ṭheuh ṭheuh, ṭawng khat hmang ṭheuh ṭheuh pawh hi kan thil sawi fiah thiam dan te hi a inchen lo a. Mi ṭhenkhatin tawi fel fiah taka an sawi theih hi ṭhenkhat chuan buh nuaihin a awmzia pawh hriat fiah hleih theih lohin kan chhuah a. Mi ṭhenkhat an tawng duh em em a, ṭhenkhat an ngawichawi viau thung a. Mi thil uar thiam tak, dawt chu ni bik miah si lo, thil thuhmun sawi pawha sawi uar thiam bik an awm a. Ṭhenkhat an thil sawi a ngaihnawm zual theih nana dawt tlem belh ching an awm bawk. An sawi tum ber pawh hriat fiah hleih theih loh khawpa khuh thiam an awm laiin, rinthu mai mai pawh uar tak taka sawi ching an awm. Ṭhenkhat leh chuan anmahni rin dan tak tak pawh ni chiah lo, mi dang hneh nan tiin uar uchuak tak takin an sawi ṭhin. Mi chi hrang hi kan va tam tak em! Hruaitu atan mi eng ang nge kan mamawh le?

Kan politics field-ah ngat phei hi chuan dawt leh thutak pawh hriat har khawpin thu an sawi thiam. Tak tak a maw tia thu tak fea an thu sawi kan sawi chhawn te hi dawt te an lo ni mai mai a. A nih loh vek leh an duhthusam, a tuk lawka a nih lohzia lo lang leh mai si ṭhin te nen. Abraham Lincoln-a meuh pawh khan “Politician chu thil thleng mai tur anga sawi thiam, a thlen leh loh pawha a thlen leh loh chhan fiah leh awihawm taka sawi thiam” a lo ti ve tho mai. Tunlai politician ṭhenkhat hi chu an uchuak ta mah mah deuh e! ti ila, an ni pawh thu dik tluan tling lo te tea anmahni tihlawm tumtu an tawng ve te pawh a ni mahna.

Mipui lah hian thil hi kan hre reng lo khawp mai a, kan phunpui nuaih nuaih pawh hi rei loteah kan theihnghilh leh mai ṭhin. Chu tak chu politician

ṭhenkhat chuan man thiamin mi sawisel te hi an pawisa teh vak lo. Ram tana ṭha tur leh ram hmangaih tak tak, kan ram changkanna tur atana vision ṭha nei leh tipuitling ngei tur pawh kan chhut lem lo. Kan hmel hriat leh nel zawng, an laka kan pangchan ngamna tur te kan vote vel mai mai te pawh niin a lang.

Ram tana mamawh leh ṭul tam tak mipuiten kan ngaihtuah tur awm karah kan ram hian a mamawh len em em chu hruaitu tha a ni. Inthlan dawnah pawh hruaitu ṭha, kan thlan chhuah theih nan Pathian hnena dil chu kan ṭawngṭai dan tur a ni ang. Israel fate chungchangah chuan Pathianin: “Ka mite zawng anmahni hnehchhiahtute hi naupang te an ni ta a, hmeichhiaten an chungah ro an rel ta; Aw ka mite u in hruaitute chuan an hruai sual che u a, in kalna kawng te chu an tichhe ṭhin” a ti a (Isaia 3:12). Hmeichhiain an chunga ro an rel kha thil nih dan tur a ni lo a nih hmel khawp mai. ‘An sual em mai an hruaitu atan hmeichhia kan pe ang e’ a ti ang deuh ni fa hmiang.

Kan ram chungchangah pawh hian ‘an sual em mai a, an ram tana ṭha lo tur hruaitu kan pe teh ang, tichuan hmasawn em em chuang lovin, kal ve mai mai teh se’ min ti a ni mai ang tih a hlauhawm hle ṭhin. A nih loh vek pawhin mipui hian: mi ṭha, mi dik, mi ngil, eiru lo tur mi kan thlan chuan a kawng lo deuh va sum kan hmuh theih ṭhin ang kha mimal leh unit te pawhin kan hmu thei lo vang a, ram chu changkang mahse chutianga mimala kan ei tur a awm loh te chuan a hlawk chuang hlei nem’ kan ti te hi a lo ni reng lo maw?

Ram tana hruaitu ṭha chu eng ang mi nge? A thil sawi kawnga mi fimkhur, thu uar lutuk lo, a thil hmuh chian (vision) leh tihpuitlin tur chiah sawi a, a tihpuitlin dan hria. Boruaka in sa vak vak lo. Mi mal tuten emaw an hausakpui ni mai lo, ram economics-in a san phah awkna tur kawng hriaa ti ngei mi. Chinese thufing chuan: Hruaitu sual chu a hoten an hua a, hruaitu ṭha chu a miten an duhin an ngaina a, hruaitu ṭha ber chu a awm loh hnuah a miten ‘kan tih vek alawm an ti’ a ti e, an ti a. Chuti a nih chuan hruaitu ṭha chu ‘mi dang finna chhawr thiam, mi dang te vision ṭha pawm thiam mi leh mi dang te hmang thiam mi, lal lukhum pawh mi dangte sem ve na chang hria’ tihna a nih hmel khawp mai.

Hruaitu ṭha chuan mipui te aiin mipui te mamawh a hria. Development zirnaah chuan khawtlang mipuite mamawh dik tak hre turin zawhna hmangin tih a ni ṭhin. Khawi khuaah pawh hian ‘In khawtlang hian eng nge in mamawh ber?’ tiin zawt ila. A chhanna lar tak pakhat chu ‘damdawi in’ tih hi a ni. Eng vangin? I tih chuan ‘kan hrisel lo lutuk’ an ti vat ang. Engvangin, nge in hrisel loh? I tih chuan an chhanna pakhat chu ‘kan tui tlan a ṭha lo’ tih a ni ang a. Chutichuan an mamawh dik tak leh hmasa ber chu damdawi in ni lovin tui tlan tur ṭha leh hrisel a ni tih a lo lang mai.

Chutiang chuan ram hruaitu chuan mipuite aiin mipuite mamawh dik tak an zawng chhuak thiam tur a ni. Pawisa siam nan an duh avanga tuten emaw, chu chu, kha kha kan mamawh tia nuaih hnih khat man te te an dil, lo tihsak ngawt ṭhin hi development a tling lo; vote hloh hlauh vanga tute Scooty leh Television man tur emaw siamsakna mai a ni.

Khawvel ṭhang zelah mihring mamawh chhanna lo danglam zel man phak hruaitu ram tinin kan mamawh. Ram development plan kum 40 kal taa siam, kan hlawhtlinpui theih si loh kalpui reng kan nih chuan ram ropui tak thlen ngaihna a awm lo. Ram mipuite ei leh bara kan intodelhna tura an duan te hlawhtlin leh hlawhtlin loh enfiah ngam kan mamawh. Hruaitu ṭha, ram hmangaihtu chuan ram mipuite ṭhatna tur an ngaihtuah. Chumi atan chuan economics dinhmun (foundation) an siam a. Mipui himna leh ṭhatna tura thawktu department hrang hrang te thawh ṭhat leh ṭhat loh uluk takin an vil a. Public concern, damdawi in, zirna in leh thil dangah mipuite nawrh hmain an mamawh hriain an sawipui zat zat thei a. Ram develop-na tura pawimwh leh ṭha tur hmu chhuak turin mipui an rawn ngam bawk.

Hruaitu ṭha chuan, politician vote zawng a nih ve tho pawhin an tih theih uk loh tur khawvel ram changkang zawk (welfare state) te tih ang an hmuh leh mi sawi an hriat sawi chhawngin ‘chutiang chuan kan ti ang’ an ti ve mai mai ngai lo. A thil sawite chu thil dik leh chhut chian dawl tak te an ni ṭhin. Rin thu leh tih atana an duh satliah, tihpuitlin theih si loh turte boruakah an sawi ve vak vak ngai lo. An sawi chu a tiha tihin a zui nghal ṭhin. Mipuiin thil dik lo leh fel lo an sawite a aia uar leh inti hre em emin an sawi ve vak vak lo. A siam ṭhatna hna chu an mawhphurhna a nih avangin thil dik lo an sawi ve vak hian an mawng an hlim chauh a ni. Chung thil dik lo leh fel lo mi sawi te chu rilrua vawngin siam ṭhat an tum ran zawk ṭhin. Hmasawnna programme an siam chu an umzui a, uluk taka vilin a chhawrtu tur mipuite beisei ang taka belhchian dawlin an tipuitling ṭhin. Sawiselna avangin thil ṭha tih an bansan mai ngai lo va; an titau ve mai mai lo va; mipui tana thil ṭha an tih tawh chu a tawp thlengin an bawhzui ṭhin.

Kan ṭhenawm thliarkar ram Sri Lanka hi an ram buai hma khan an changkang hle tawh a. Anmahni phei chuan ‘India-in min itsik avangin Tamil an fuihpawrh a an heltir a ni’ an ti ṭhin. Khatih hun lai khan ṭum khat chu Singapore Prime Minister a zuk zin a. Sri Lanka ram lo changkang em em mai chu a awt hle mai a. ‘Sri Lanka angin Singapore ka siam ang’ tia thutlukna siamin a haw ta a. A thil sawi leh thutlukna siam chu tipuitling turin hma a la nghal a, vawiinah chuan Singapore chu khawvel ram changkang zinga chhiar tel satliah ni mai lovin, a changkang ber zinga mi a lo ni ta. Mi pakhat, ram hruaitu vision nei ṭha, tum ruh, beihhlenna leh dikna kenkawh tlatna chuan ram ropui takah a hlangkai ta a ni.

- Commissioner Lalkiamlova