‘BUAIPUISAK’ TIH HI!
Tun hnai te, eng tik emaw lâi khân TV-a ‘fakna’ an rawn tih chhuahah ‘buaipuisak’ tih ṭawngkam hi an rawn chelek a. Hetianga ṭawng dik awm sa hrûla ṭawng dik lo rawn tualṭo ve leh ngâwk ṭhin hi a hun lâia kan lo hmeh mih thuai zel loh chuan, nakin lawkah a dik zâwk dîp raltu a ni thei a; chuvangin, he ṭawngkam phiar sek zet, ‘buaipuisak’ tih hi Mizo ṭawng kal phung dik (grammar) aṭangin bih chian a dâwl rêng em tih kan en ho ve leh lawk dâwn a ni.
Mizo ṭawnga substitution marker (suffix) ‘púi’ ri sâng hi intransitive verb leh transitive verb leh adjctive thumalah te a beh chuan, a behna thumal kha mi dang nena chêt dun te, thil danga thil dang tel ve leh inhnamhnawih ang chite, mi dang chungchânga mi dang kaihhnawih awm ve sawina ang chi ṭawngkamah te a chantir ṭhin a.
Entir nân: intransitive verb thumal ‘mû, kal... adt.’ tihah te hian ‘púi’ ri sâng hi a beh chuan, ‘mutpúi, kalpúi’ tih a ni ta a. Heng hi thil tih sawina ‘main verb’ atâna kan hmannaah chuan, “Rema’n Dênga nupui a lo mutpúi,” ti tein, “Office-ah Lala fapa ka kalpúi,” ti tein kan sawi thei ang a. Hetianga Mizo ṭawng kal phung dik pangngaia dik fel taka object pakhat (direct object) chauh neia kan hman ṭhin, ‘mutpúi, kalpúi...adt.’ tih ang chi hi object pahnih, direct object leh indirect object neihtir tumin, suffix ‘sak’ behtirin, “Dênga chu a nupui Rema’n a lo mutpúisak,” ti tein, “Lala chu a fapa office-ah ka kalpúisak,” ti tein ṭawngkam chelek ta ila, Mizo ṭawng pawh a ang pha tawh lo hial maithei a ni.
Chutiang bawkin, adjective thumal, ‘buai, mangang, rethei... adt.’ tihah te hian ‘púi’ ri sâng hi a beh chuan, ‘buaipúi, manganpúi, retheihpúi... adt.’ tih a lo ni ta a. Heng hi thil tih sawina ‘main verb’ atâna kan hman chuan, “Dênga thu theh luh kha Rema’n a buaipúi,” tiin leh, “Rema’n Dâra-te chhûngkua a manganpúi,” ti tein, “Rema’n Kunga nu leh pate a retheihpúi,” ti tein kan sawi thei ang a. Hetianga adjective thumala ‘púi’ a rawn beha ṭawngkam dika object pakhat neia kan hman ṭhin, ‘buaipúi, manganpúi, retheihpúi... adt.’ tih ang chi hi object pahnih, direct object leh indirect object neihtir phêt tumin, suffix ‘sak’ behtir lehin, “Dênga chu a thu theh luh kha Rema’n a buaipúisak,” tiin, “Dâra chu an chhûngkua Rema’n a manganpúisak,” ti tein leh, “Kunga chu a nu leh pate Rema’n a retheihpúisak,” ti tein sawi ta ila, Mizo ṭawng kal phung dik ngainatute chuan Mizo ṭawng dikah min lo pawmpúisak (awh!)...pawmpúi duh kherin a rinawm lo a ni!
Chutiang zelin, transitive verb thumal ‘hria, zawng, ngaihtuah... adt.’ tihah te pawh hian ‘púi’ a beh tawh aliamah ‘sak’ hi behtir lehin, “Kimi chu a thu rûk Sangi’n a hriatpúisak,” tiin leh, “Lala chu a sana bo Tluanga’n a zawnpúisak,” ti tein leh, “Kâpa chu a nupui tur Fela’n a ngaihtuahpúisak,” ti tein ṭawngkam han chelek ta zel mai ila, Pu Lawma-teho chuan kan thu sawi rêng rêng hi ngaihsakpuisak tlâkah (awh khaih!)...ngaihsakpui tlâkah mi an lo ruatsak lo hial maithei.
Intransitive verb leh transitive verb emaw, adjective thumal emawa suffix 'púi' ri sâng hi a beh tawh chuan, suffix bawk 'sak' hian a rawn beh ṭawm ngai tawh lo niin a lang a. Hetih laia adjective thumala 'púi' a beha 'buaipúi' tih a nih tawh hnu-a 'sak' behtir leha 'buaipúisak' tih hi ṭawngkam dikah kan puh thlu lui duh dâwn a nih chuan, 'manganpuisak, màwipuisak, hausakpuisak...adt.' tih ṭawngkam mak pui pui hi kan literature tualah hian an ṭo buk luai tawh mai dâwn tihna a ni!
Chuvangin, Mizo ṭawng kal phung dik pangngaiah ‘ṭawng dik’ a awm reng lâia, hetianga a dik hrûla ṭawngkam phiar sek zet mai rawn chelek palh an han awm hian, a dik loh dan fiah taka han tàr lan pawhin, Mizo ṭawng hmangaihna thinlung pu pha miah lova, a sawitu lo hmelhuat avang mai maia ṭawng dik ni miah lo pawh, ‘a dik ve theih dan’ dap chawpa sawi mâmna tur lo zawng lui ngar ngar chi hi an lo awm ve zel a. Nimahsela, ṭhangthar grammar thiam zawkte’n Mizo ṭawng kal phung dik hi an la rawn zir chik telh telh dâwn a, chutih hunah chuan vawiina ṭawng dik lovin kan ṭawng a pawlhsawp khaw loh hlauhna avanga diriamna leh cheksawlhna tinrêng tuar chunga kan au thâwm hi mi an la rawn chhàwn ang a; chûng ṭhangthar duhawmte chuan, “Heta hi kan awm e!” tiin Mizo ṭawng tâna ding tlat turin kan thlavang an la rawn hauh dâwn a ni.
- PC Thang Zikpuia