Temami Pa thukhawchang (Dr Thangchungnunga nen)
Temami Pa zingkara kawngpuia a kal bai lauh lauh chu ka hmu a, a kalna tur chu ka han zawt a, “Ka khup veilam hi nimin lama kan inkhelhnaah ka tina a, a vung tlat mai a, ke han tawm dawn pawhin kaihza lamah hian min kam tlat a, Dr Thangchungnunga ka va pan teh ang,” a ti ban chat chat a.
A tuk hnihnaah chuan Dr Thangchungnunga a pan chuan awmzia a neih leh neih loh zawh tum chuan a zing thingpui in lai chu ka va nang a. “Ṭhu teh, nimin piah lam ka va inentir chu a bengvarthlak teh asin, hriat chakawm lem loh hriat ngai si ka hre nual mai,” a ti nghal var a. Ṭhutna min kawhhmuhah chuan ka ṭhu a, a sawi zawm ta a. “Doctor ka pan hma hian min tihtir tho ka rin avangin keima remhriatna chuan ka khup chu hmun hnih aṭanga xray thlalak chu ka zakzeh lut a. Doctor chuan ‘Engtia na maw I khup chu?’ a ti a, ka xray thlalak chu pek pahin ka inhmakhua thu ka hrilh a. Ka khup ka tihnat dan nia ka hriat chu ka hrilh a, mu turin min ti a, pheikhawk ka phelh lai chuan ka xray thlalak chu a bih thuak a, a dah leh mai a. Ka khup a han dap kual pah chuan hetiang angte chu xray ah a lang thei hleinem, engah nge pawisa I sen thlawn ringawt a? a ti hmiah mai a, ka pawm khawp mai. A thiamte’n an en hmaa lo in-Doctor ve ngawt kha ka zak chem chem a lawm le, a atthlak riau asin.’
‘Tichuan, ka khup veilam chu uluk takin a han hmet kual a, ‘ti hian a na em?’ tiin hmun khat chu a han hmet na deuh a, a nat thu ka sawi a. ‘I khup chhungah hian tui a awm a nih hi, khupruh tuamtu hi I tipilh a, thing zar no tak pawh hi han kheuh pilh la, tui a lo hnam feih feih ang a, a hnu lawhah chuan far khawp a lo chhuak mai ang. Chutiang chuan I khup ruh aṭang hian tui a lo chhuak a, kal chhuahna tur a hmu si lo a, tihian a awm ta reng a nih hi, kan siak chhuak dawn nia’ a ti ta a. A siakna tur lei tur list a ziak a, counter-ah chuan ka va lam a, ka pe nghal a. Injection na chi khat hian ka khelah a han jection dawn khan ‘Hengte hi eng thak nge mawi I vei le?’ a tih chuan 'Ka hre lo, Skin lam Doctor pawh ka rawn nual tawh, a sawt lutuk lem lo, bawngsa ei lah hi a haw em em a,' tih meuh chuan ‘Gout I nei a nih chiah chu, uric acid test zuk ti la, chumi zawhah damdawi chu ka ziak ang’ tih pah chuan ka khup-a a thil siahchhuah vawi khatna chu min entir a. Vawi thum lai a siah hnu chuan ‘Tikhan I khup chu han tawm teh?’ a ti a, ka tawm thei ta mai a, ka lawm teh asin; eheu, a va ṭha ta ve ka ti mai hial a.’
‘Uric acid test chu ka zuk ti a, a result pawh chu lam loin Laboratory chuan website an neihah chuan result ka han en a, mipa tana normal chu 2.5 leh 7.0mg/dL inkar a ni a, ka result ah chuan 6.5mg/dL a ni a, a normal tur an sawi sang ber chu ka hnaih hle avang chuan rilru a nuam chiam lo. Ka result chu download ka han tum a, a theih tak si lohah chuan Laboratory aṭang whatsapp in min lo thawn a. Ka Doctor rawn hi mi namai lo a nih avangin whatsapp lama ka dawn chu a lo pawm loh takin result ziahna chu hmuhtir duhna rilru ka nei a, ka lam a, ka entir a. Min en lo khan ‘Sap a mi I nih?’ min ti a, midang a bia emaw ka ti a ka ngawi reng a, min rawn melh pah chuan, ‘Mawh sap I ni a mi’ a ti leh a, 'Ni lo e, Mizo ka nih hi' ka ti a. ‘I result hi chu sapho result tur a nih hi’ a ti a. Keichuan 'A him chin an tarlan chhungah chuan a awm tho si,' ka han ti ṭalh a, ‘Research beiin kei hian Mizote uric acid level tur ka hmuchhuak a, hei hi a nih hi’ tih pah chuan a research tihna aṭanga ruhsehpui leh gout nei tana ei loh tur te, a huatzawngte inziahna bakah tui in tam, thingpuisen in tam tih vel inziahna leaflet chu min pe a. ‘Saw, ka lehkhabu saw I chhiar tawh em, tahsawn I tan ka ziak kuau a lawm?’ tih pah chuan Mizote tana hmeichhia leh mipa awm hrang loa Uric Acid level tur chu 0.5 aṭanga 3.0 a ni tur tih inziahna line chu min kawhhmuh a, ka result en chuan ka him lo tih a chiang hle. ‘Ti hian kum 2030 velah chuan kala lungte awm, mîta lungte awm, lungte zung chhuak tih hi I hmabak a ni mai tih hria la’ tih pah chuan ka damdawi ei tur chu a ziak pah zel bawk a. ‘Nimina I khup ka khawih, a na lai kha enge a an?’ a ti a. 'A ziaawm khawp mai, na pawh a awm tawh lo' ka ti chu ‘Tunah chuan na lo ang chu, nakinah a la na leh ang’ a la ti zui a. ‘Tuna I natna hi inthlahchhawn natna a ni a, I fa paw’n a nei ang, I tu paw’n a la nei zel ang, dam thei pawh a ni tawh lo’ a han tih phei chuan damdawi min chawh chu lei pawh chuan awmzia a neih hmel loh ka ti asin. 'Lung lamah harsatna ka nei ve deuh a, damdawi ei lai ka nei a, heng damdawite hi ka damdawi ei lai nen a inhal thei ang em?' tia ka zawh hnu chuan a thil awrh kual hmawr lama thil bial chuan ka awm leh hnute veilam bul vel chu a sîk kualtir a. ‘I lung (heart) chuan a tihbuai vak lem si loh che hi’ a ti a, a room chu ka chhuahsan ta a.’
“A research beihna aṭanga kan hriattur lehkha themhlem a siam hi a themhlem naa a ṭha hle mai a, kan chhiara kan zawm ngei turin he natna neite tan leh nei lote pawhin an hriat atan lo thehdarh ta che” min ti a, ka la a. Chu chu hei hi a ni:-
RUHSEHPUI LEH GOUT NEI TAN ZAWM NGEI NGEI TUR.
EI LOH TUR TE:
1. Khawmual sa kal thei leh thlawk thei zawng zawng Bawng/Lawi/Sial-sa, Vawksa, Kelsa, Uisa, Arsa, Ramsa, Sava
2. Zawngtah, Khanghu, Bekang, Thingthupui, Chingit, Bahkhawr, Baibing, Sawhthing, Pudina, Pardi, Lengser, Runhmui, Dhania, Purunsen
3. Nghathu, Nghaum, Saum, Dangpuithu, Bastenga, Nghapih leh chawhmeh uih chi zawng zawng.
4. Zu a hua, Beer leh Wine lam chi a haw bik.
EI THEIH LEH IN TUR:
1. Mizoram tuikhuah leh lui lam sa, leh rannung hi chu ei theih veka ngaih a ni. Lui lam sa hi allergy a awm duh a, ngaihpawlh loh tur.
2. Nilenga zun fim kar turin tui in hnem la, thingpuisen no ruk tal in tum la, cancer I veng thei ang.
INṬHUAH FAI:
Chawhmeh siam nan ei tel loh theih loh saum, purunsen, sawhthing adt a tam a, a rim hian natna a siam tawk. Chuvangin ṭhuahfai a ngai a, I zun nilengin a fim tur a ni. Zingthawh veleh thingpui senhang dai dek dawk tlak pawp la, pum nuam lo a dam vek ang. A bak no ruk aia tlem lo nilengin in tum la, cancer I veng, in peih lo mahla tui in tho a ngai. Minute 15 danah lem pawrh khat tal nilenga in a, zun fim kara awm tur.
• Tlangram lui leh tuikhuah (fresh water) hi a al ve lo va, sangha leh a dangte huat a awm ve lo. Phai sangha chu tuifinriat al (salt water) lutuk aṭanga lo kal a ni a, huat a tam bik. Formalin (tur, cancer pawh awmtir thei)-a chiu an la awm lehnghal.
• Gout hian a hranpain kal (kidney) leh mit (gall bladder) ah lungte a siam a, nilenga zun a fim kar chuan lungte a awm thei lo.
• Gout leh ruhsehpui a lang mai thei lo.
• Boruak inthlak lai - ṭhal leh fur, thlasik ah te a zual duh ṭhin, dan theih a ni lo.
• Mizo Uric acid normal chu 0.5 – 3 chauh a ni ( DtTC Research & study page no 80)
Temami Pa thukhawchang aṭanga kan hriattur pawimawh ta em em te chu :-
a) Doctor rawn phawt hnua an thurawn anga xray, ultrasound, etc lo tih ve ngawt hi ṭul loa insen thlawnna mai a lo ni (kan thawhpui pakhat pawh a lo inbengvar tawh a xray hian, Doctor khian ‘En I ngai hleinem, kha I hre vek a, I lo in-xray daih kha’ fiamthu ti takin a lo ti tawh)
b) Dr Thanga hi a taimain a nihna taka thil hre tak a ni tih a chiang, a chhan chu International standard anga mipa leh hmeichhia Uric acid normal range-a awm thlap si, ruhsehpui leh Gout nei tih inhre lo kan tam zia Temami Pa dinhmun aṭang khian a chiang reng. Amahin zirbingna neiin Mizo mipa leh hmeichhe tan normal range inang tur 0.5 to 3.0mg/dL tih a hmuchhuak tlat, khawvelin an pawm dan chu hmeichhiaah normal range 2.5 to 6.0mg/dL a ni. Hei hi Uric acid test tur leh test tawhte, Dr Thangchungnunga la rawn ve lo tan a pawimawh takzet zet a ni.
c) A lehkha aṭanga chiang em em Medical bua kan hmuh loh Zo chawhmeh hrawmhraw tak tak tui bawk si khanghu te, thingthupuite leh chingitte ei loh a ṭhat thu khi a pawimawh khawp mai. (Tu pa rilṭamin nge maw lo hmuchhuak reng reng ni? A sawi lang dawt lo naa uih lam chi reng reng zingah zawngṭah pawh a tel chiang)
d) Inṭawng thlamuan lam hi a pianpui lo a nih hmel, hei hi a ṭha khawp mai Doctor tan chuan, a chhan chu min ṭawng thlamuan vak chuan damdawi eite kan inthlahdah ang a, a hunlaia tihdam theih kha a hnuah tihdam theih lohah a chang thei tlat.
- R.Lalrinkima, Hidden Lodge.