Hrisel nan - Sa thianghlim

Mizote leh sa
Kan pi leh pute aṭangin Mizote hi sa ngaina leh ngaihlu tak kan ni awm e. Kut leh hunpui lawm nan sa hmeh ngeia ruaiṭheh kan tum ang bawkin ṭhian ṭha duhsak nan te pawh sa kan inhlui ngei ṭhin. Ran lu kim meuha ruai buatsaih thei phei chu vantlang chunglama leng emaw chhungkaw khawsa thei tak an ni ṭhin.

Kan khawsakphung a changkang chhovin sa pawh kan ei zing ta viau a; amaherawhchu, sa ei tur kan sawngbawl dan erawh chuan hma a sawn thui lutuk lem lo! Kum tam a la ral lo, ramsa kah emaw thanga awh sa chu sawi loh, sa-tlaw chhar phei chu nihlawh hle-ah kan ngai ṭhin a; a thih chhan pawisa lovin sa nam deuh tawh pawh a la nasat loh chuan a rep tala ei duh kan ni tlat a.

Hei vang hi nge ni, tun thleng hian Aizawl leh khawpui dangah ngei pawh sa kan talh dan leh kan sawngbawl dan hian kan khawsak changkanna a um phak lo hle mai.

Chaw ṭha - Sa
Sa hian kan taksa mamawh chaw tha hrang hrang a pai kim hle mai. Taksa ṭhanlenna leh inrelbawlna kawng hrang hranga ṭanpuitu ṭangkai tak an ni. Kan taksa mamawh chawṭha hrang hrang an pai avangin hnam changkang apiangin sa an ei nasa a, ei dan leh ei tawk an thiam thung. Fiamthu titih a, ‘lu hai chhalh khawpa’ Pathianni tuka vawksa han ei kher te leh chaw ei khawm a nih tak avanga puar el euh mai a, ‘dul hmul khat phuara’ han ei kher te hi mi tam zawkin kan tum leh kan tih ṭhin a ni tlat si a.

Chaw ṭha kan ei rualin, kan mamawh aia tam kan ei ṭhin hian taksa tana a ṭhatna lam aiin chhiatna a thlen thei tho tih erawh kan hriat a ṭha, hun lo takah ei leh in insum a ngai leh ṭhin. Chuvangin, kan taksa mamawh tawka sa thianghlim leh hrisel kan ei thiam a ṭul.

Sa kan talh leh kan lei dan
Kan sa talh dan hi kan sawi ta zauh zauh mai. Veng khat kawngkawi rem lai deuha dawhkan huala an lo din khawm tiau tiau tawh hi chuan vawksa lei tur an ni deuh zel mai a. Vawksa sahna leng tawk dawhkan, silfai ngei lem loh, tual chara hun ṭhin, a hmingin lehkhakhawng an phah chungah kan sa duh ber an han sat siah siah mai a. Sah sual palha sa hrang leia han per zauh a awm pawn, an tuai nawk nawk a, an duhtawk mai a. Chutah, sa leitu lahin sa han sil uluk viau khan sil dak hlauvin an sil puat bawk sia. Sa thianghlim tak a ni ang em, kan sa ei hi?

Sawrkar leh Vety department hma­laknain Aizawl khawpui hmun ṭhen­khatah sa talhna in (slaughter house) changtlung tak din a nih rualin, kan sa ei zaa sawmthum pawh he sa talhna inah hian talh a ni kher lo mai thei a. Sum tam tak senga sawrkarin hma a lakna hi mipuiin ṭangkai zawka kan hman theih nan Vety department pawh hian ṭangkai zawk hman theih nan hma la se, a duhawm hle mai.

Ran enkawlna
Sa hrisel ei tur chuan kan ranvulhte an hrisel a ngai. Vawksa hi kan sa ei tam leh duh ber a nih vangin kan sawi lo thei lova. Vawksa duh viau e ti lo hian vawk vulh tam zawkin vawk in kan sak dan en hian kan uluk lem lo. Chak hlui khawnkhawma khawr pum mai duh tawk, vawk tawlhthluk leh tlakhawlh palh hlauhawm tak tak a awm fo mai. Ka tawng tu huat lovah, a sa kan duh leh sum hlawm hmuhna awlsam viau e ti lo hian an chenna leh kan enkawl dan erawh kan namnul mah mah niin a lang. Hma erawh kan sawn zel.

Ran hriselna
Kan ranvulh an hrisel loh hlau em em hlawm siin, hridanna pek chungchangah erawh kan tuan a fum leh thin. Kum eng emaw kalta aṭang phei chuan India ram hmun danga vawk natna awm ngai lem lo, vawk pul hri (swine fever/ hog cholera) leh vawk hritlang leh ching natna (PRRS) vangin nipui a thlen apiangin vawk tam tak an thi ṭhin a, a uiawm takzet a ni.

A bik takin vawk pul hri phei hi chu hridanna pek tur a awm avangin, vawk note hridanna pek rual an nih chuan, pek ngei a him. Tin, tlang hrileng laka an taksa a him theih nan an taksa hriselna

ṭanpui thei tur damdawi leh chaw ṭha pe ṭhin ila. Ran emaw mihring pawh ni se, tlang hrileng kai hma reng reng, taksa hriselna pan leh taksa ralveng chak lo an ni fo ṭhin si a. Tin, damdawi pek chungchangah pawh mahni rin thu leh midangte tihdan anga enkawl theih chin awm tho mah se, a ṭul anga mi thiamte rawn hi ching chho zel ang u.

Sa hrisel leh thianghlim
Ranvulh puitling tawh, hralh theih mai tur, tlang hrileng vanga an han nguai hian, tihral mai tur nge enkawl dam vel leha hralh tur tih hi a vulhtu tan chuan ngaihtuah tham tak a ni ngei ang. Kan ran dam chiang lo, hralhna sum tel a, midang hriselna atana hlauhawm thei sa lei tir hi a Mizo lovin, a Kristian lem lo. Ran hrisel lo sa kan hralh ngei kha, kan ei atan kan duh ang em tih inzawh chian fo a ṭha awm e.

Tin, ran damlo, damdawi hmanga enkawl tawh chungchang hi sawi thui ta ila. Damdawi, natna hrik hlo (antibiotic) a ni emaw, nachhawkna emaw vitamin lam pawh ni se, taksaah damdawi hian cham hun chhung an neih avangin, ran damlo enkawlna damdawi kan hman azirin taksa aṭanga damdawi leh a kaihhnawih paihchhuah zawh a nih hmaa sa kan ei hian, heng damdawi ekchhia hian kan taksaah harsatna dang an thlen thei. Ran damlo enkawl tawh sa kan ei aṭanga hun reiloteah damdawi ekchhia hnathawh lang chhuak kher lo mah se, zawi zawiin taksa chhungah chhiatna an thlen theih avangin, fimkhur a ngai viau.

Sa kan la ei tlem!
Sa duh viau e ti lovin, Mizo hian sa kan lo ei tam hauh lo! Economic survery of Mizoram 2016-17 -a tarlan danin, kum 2014-15 khan Sa (Bawng, Vawk, Lawi, Kel, Ar) tonnes 10,856 vel ei ral ang niin, heng kan sa ei zinga zaa 56.19 hi vawksa, Bawngsa zaa 29.94 niin, Arsa chu zaa 13.33 a ni. Mi pakhatin taksa hriselnana sa thianghlim a ei tur tawk bithliahtu Indian Council of Medical Research (ICMR) -in kum khata Mizoram sa ei tur tonnes 14543 a beisei laiin, kum 2014-15 chhunga Mizorama sa kan ei erawh tonnes 12525 vel niin, tonnes 2018 laiin kan sa ei tur kan ei phak lo a nih chu!

Chuvangin, sa thianghlim, hrisel leh tuihnai, kan taksa mamawh tawk ei tumin hnathawk ila. Pathianni tuka a chhawih khawpa vawksa ei ngheng ai chuan, kan taksa mamawh tawk eiin, ranvulhtuten ran hrisel vulh pung zelin, sa talhtute pawn thianghlim leh felfai zawkin sa thianghlim lei tur nei zel se. Kan hrisel zawk nan, sa thianghlim i ei zel ang u.

- Dr. Mahminga Sailo, Waggin’ Tails, Bawngkawn