Pu Gandhi-a leh faina
India hnam pa Mahatma Gandhi-a hi khawvelin kan hriat lar dan chu India ram zalenna a sualna kawngah te, tharum thawhlohna-Satyagraha ah te leh chi inthiarna, a bikin khawih thiang lo ho tana a thawhna hi khawvel hian an hriat larna a ni. Amaherawchu, India ram tan hian faina lam ṭhahnem ngaihna hi a pawimawhin zalenna a hmuh pui tluk zetin India ram tan chuan a pawimawh in a ṭangkai hle a ni.
Pu Gandhi-a kha India ram zalenna sualtute zingah a ropui leh lar ber a ni a, a ni ho hian zalenna pawh an sual hlawhtling a, India hnam pa tih a ni hial a ni. Pu Gandhi-a khan zalenna a sualna kha a bei nasa in, a lar pui viau na in a nihna takah chuan zalenna ai khan faina kha a dah pawimawh zawk tlat emaw tih theih a ni. Khawvel hian a hriat lar lem loh hian India ram faina tur hian ṭhahnem ngai takin a lo bei a. Indai ram balhna, ṭawpna kha a vei tak zet a ni. Kha ti khawpa zalenna tura a nawr nasat em em lai khan, “Kan tihdan ṭawp tak kan bansan loh a, ek in ṭha tak kan neih loh chuan zalenna hi kan tan awmzia a awm miah lo a ni ang” a ti tawp mai a ni.
India ram kha British-in min awp a, hrehawm takin awm mah ila, balhna in min awpbehna hnuaia awm kha a thim zawk niin a ngai a ni. Pu Gandhia kha India tan khan zalenna nge i duh pui faina tiin zawt ila, zalenna aiin India ram tan faina kha a duh pui zawk fe tih a chiang reng mai - “Faina hi zalenna aiin a pawimawh zawk a ni” a ti thlawt a ni.
Pu Gandhi-a hian India ram tana zalenna a beisei chu a hmu hman a, mahse, India ramin faina a neihna tura a lo suangtuahna leh duhthusam erawh chu a hmu hman ta lo ni. Chu mi a nih avang chuan a piancham kum 150 thleng tur pual hian India ram chu ram fai, ek in leh inthiarna mumal tak in tin an neih theihna turin sorkar laipui chuan ralpui beihin a bei ta hial a, Swachh Bharat Mission a lo chhuah phah ta rup mai a ni.
India ram hi ram fai tak niin khawvel hian a hre ngai lova, bal nena sawi zawm ṭhin ram leh hnam kan nihna te hian kan fai tawk lohzia a tarlang chiang hle awm e. Ram bal, hnam bal, kan nungphung, sakhua te pawh faina lam hawi lutuk lo, lui kama bawng te nena inbual ho deuh mai mai ṭhin kan ni tlat. Kan ran vulhte lah chu Pathian anga ngaiin an duh duh a tlat tir kan phal vei bawk nen, fai vak ngaihna awm thei lo reng a ni.
Zun leh ek pawh kan thlahdah em avang hianin fiamthu ah pawh India chu ek in lian tak a ni ngawt alawm le (India is a big latrine) tia an sawi fiamthu mai mai ṭhin kan ni. Chutiang rama awm kan nih miau avang chuan Pu Gandhi-an faina lama ke a lo pen vak leh ṭhahnem a lo ngai viau pawh hi a mak lo e.
Pu Gandhi-a khan faina tur khan a tak ngeia thawk turin min beisei a, sawi maia fai chi kan ni lo tih a hria a niang chu, “In kuta hmunphiah leh bucket in ken hma chuan in khawpui fai in nei ngai lo ang” a ti tawp a mai a ni. Fai tur chuan a thawha thawh a ngai a, chu mi chu a ngaipawimawh em em ṭhin a ni.
Khatianga ngaihtuahna ropui nei leh khawvel ngaihsan khanin balhna a ngaih theih lohzia chu “Ka ngaihtuahna hi ke bal te kal tlang pawh ka phal lo” a ti tawl mai a ni. India hnam pa a ni a, a in te kha eng ang mihring, eng sakhua leh eng chi tan pawh a hawn laiin a ngaihtuahnaah chuan ke bal te an kaltlang a phal tlat lova. Faina hi a va ngai pawhmawh tak em...
India ram kha British-in awp mahse, faina hi Britain-a a awm laia a zir chhuah a ni awm a, chu mi chuan a nun hi kaihruaiin faina hi British ho aṭanga a chhawm hlawhtling ber, a ngaihlut ber te pawh a ni hial awm e. A ni chuan, “Ek in chu chaw eina hmun tlukin a faiin a thianghlim tur a ni” a ti tawl mai a ni. Chutiang khawpa faina ngaina a nih avang chuan zalenna a sual lai pawh khan faina hi a chu a au chhuah pui zing ta reng a ni. India ram tan chuan in hnam pa a nihna mai bakah, faina lama sulsutu ber, faina tarlanna (symbol of cleanliness) a ni ta reng a ni.
Pu Gandhi-a kha kum 1915 khan Kumbh mela, Haridwar-a neihah a kal ve a. Chu mi ṭum chuan ram thianghlim zin anga zin lovin Haridwar a lui te ti fai turin a kal a ni. Mi tam tak Pathian zawng a hmuhin a lawm em em laiin faina lama an duh tui lo erawh chuan a ti lunglai tak zet a ni. A ni tan chuan India ramah hian chi thliarna a bo va, khawih thiang lo tih vel a awm lova, zalenna tak mahni ro in rel ram a nih a, ram a fai chuan a duhthusam a hmu angah a in ngai thei dawn chauh a. Zalenna chu kan nei a, chi inthliarna pawh a bo mek zel a, ram fai erawh kan la ni rih lo chu an nih hi maw.
India ram tan zalenna a sual lai khan a bei nasa bawk a, engkim mai chu zalenna huang chhungah a kai lut ta emaw tih mai tur a ni. India rama hripui leng um bo tur chuan faina an mamawh ber thu sawiin, “India rama hri pui hi um bo ila, zalenna sualna kawngah nasa leh zualin kan thawh hlawk thei ang” a ti. India ram faina tura a beihna pawh hi zalenna sualna kawngah tha thawh thei kan tam beisei vang a lo nih dawn kha. A beisei ang khan ram hi fai ṭhain hrisel ila, a hma ai khan India hian zalenna a hmu hma lo ang tih a sawi theih loh a ni.
Pu Gandhi-a khan faina a ngai pawimawh hle. India ramah chauh leh India tan chauh a ni lo, a nunah khan faina kha a pawimawh em em a ni. South Africa-a a awm lai pawhin faina hi a vei em em a, faina hi a tlangau pui reng tho a ni. India mite zingah faina lam te au puiin, an ek te chu vuta phul ṭhin turin te in a chah a, “Zalenna chu mi fai leh huaisenten an hmu ang” a ti. Amah faina ngaina leh mi huaisen a ni bawk a. India ram tan zalenna chu a hmuh pui ta reng a ni.
India hnam pa, zalenna sualtu ropui bera ngaihin heti taka faina a ngaipawimawh hi a vanneithlak hle a ni. Kum tin hian a piancham lawmna ni pah fawmin a piancham kar hi 'faina hapta' atan kan hmang ta ziah a. Hei hi amah chawimawhna leh hriatrengna ṭha tak a ni ve. Amah Pu Gandhi-a kha la dam pawh nise hetiang bak a lawm hi a duh chuangin a rinawm lo a ni.
Hetiang tak hian faina hi ngaipawimawh lo se la, ka ram hi a la ṭawp lehzual viau mai awm e. Heti khawpa kan ngaihsan rawnin heti taka faina a buaipui chung pawh hian kan la fai tak tak thei lova, India ram tana faina kawng hi kawng awlsam tak a ni lo reng a ni.
India mipuite hian kan hnam pa piancham a thilpek kan pek theih sang ber chu India ram fai hi a ni. Pu Gandhi-a kha la dam se la, piancham thilpek atan enge a duh ber zawl ila, ‘India ram fai min hmun tir rawh u’ tiin a chhang ngeiin a rinawm a ni. Chuvang chuan kan hnam pa in India ram tana a duhthusam pahnih zalenna leh fainaah zalenna a hmuh pui hman a, mahse India ram fai erawh a hmuh hman lova, amah kan chawimawi duh tak tak a nih chuan kan hnam pa hre renga India ram fai kan neih hi kan tih makmawh a ni awm e.
- C. Lalengkima, Vaivakawn