Social Media hi le!
Social Media kan tih mai (inbiakpawhna chi hrang hrang Facebook, whatsapp, instagram, twitter etc) te hi Mizoten kan hmelhriatna a la reilo hle na a, tunah chuan kan nitin nuna bet tlat leh a tel lo va kan khawsak hleih theih loh ang hial khawpa kan nun min chiah hnehtu a lo ni ve ta reng mai. He thil hi a hmang thiam tan chuan hmanraw ṭha eltiang, hriatna buhzem pui chang thei, midangte nun kaihhruai nan leh thil ṭha tlangaupui nana dawhsan (platform) ṭha deuh mai, hriattirna thu ṭhehdarh nana zualko rang leh chak, tirhkah rinawm leh palai mawngzâng tak a ni.
Kawng lehlamah erawh chuan heng social media te hi hman thiam loh chuan chem hriam tawn ang deuh a ni a, a hmangtu pawh a hliam fo thei thung si. Heng social media te hi mi chak lo pawhin “Ka chak a ni!” an tihna, mi dawihzep te an huai thar thutna, mi ṭha lo te ṭha anga an inlantirna, naupang zawk te’n aia upa zahderna an neih lohna hmun, Pathian ngaihsak lem lo te pawhin ngaihsak viau anga an inlantirna, nupa inhlat ru takte pawh inhmangaih âwm taka an inlandertirna hmun, takna nun nei si lova Pathian thu leh thu ṭha tak tak hmanga kan inlandertirna; kan rilru ni miah lo pawh kan sawichhuah ngamna hmun ni si a kan rilru chhungril zawng zawng kan phawrh fai vekna ni bawk si; thinlunga kan lawmpui miah lohte kan lawmpui der theihna hmun, a tawi zawngin lem kan channa hmun leh hmaithingkawr vuaha hminglem hmanga duh duh kan auchhuahpuina hmun, rawngbawltu thatchhe tak pawh taima tak anga a inlantirna hmun, ringtu naran pawh thlaraumi tak anga a inpholan-na hmun, a tawi zawngin lemchhanna tualzawl ah zuk chang thei hiala mawle!
Chutianga hmanraw hlauhawm tak anih avang leh, kan nitin nunah hian a luh thuk tial tial si avangin a hman dan thiam hi kan mamawh zual ta hle niin a lang. He kan chenna khawvelah hian hman sual (abuse) theih loh tak tak thil hi a awmlo emaw tih tur a ni a, mahse khawvel hmasawnna lo thleng apiang a ṭangkai zawnga lo hmang a, positive taka lo dawngsawng thiam apiangte hi mi vannei leh mi puitling kan tihte chu an ni mai ṭhin. Chuvangin, kan hriat sa thute hmangin heng social media laka kan invenna tur i han sawi leh dawn teh ang.
Atchilh suh!
Thil engkim mai hi atchilh theih a ni. Atchilh rau rau ah a ṭha zawnga atchilh tluk a awm lovang. Mahse, a chhe zawnga atchilh erawh he mihring chak lo hian a awlsam êm êm thung si! Social media pawh hi mi tam takin kan atchilh a, kan nun kaihruaitu ber atan kan hmang lo chauh tawh a ni. Whatsapp message kan chhiar phawt loh chuan kan mu tui hlei thei tawh lo va, zing kan thawh veleh kan phone kan ban a, message kan chhiar phawt loh chuan kan tho thei ta meuh lo!
Facebook lama kan thlalak tharlam kan post hmasak zet loh chuan hna dang kan thawk hlei thei tawh meuhlo emaw tih tur a ni. Chutah kan thu post leh ziakte miten an comment leh comment loh ngaichang reng rengin kan han hmanhlel leh a, chu chuan kan hun ṭha tam tak a eiral a. Ṭul lova hun khawhralna ṭha takah he social media hi kan chantir ṭan mêk em?
Mi pakhat chu whatsapp group 50 velah administrator a ni a, group vil reng rengin a hun a hmangral a, a nitin hna leh chhungkuaa a mawhphurhna ang pawh hlen ṭha hlei thei lo khawpin chu thil chuan a nunah thu a neihsak tawh a, chhungkaw chawm nana hman tlak si lohvin buai em em siin a nitin hun a hmangral ve ringawt tawh mai a ni.
Chhiatpui suh!
Heng social media hi engtiang chiahin nge kan chhiatpui tih hi a hranpaa research neih ni ta se kan rin loh deuh deuh hi kan hmuchhuak nual mai ang em? Facebook avanga nupa inṭhen hi engzat nge awm tawh ang? Nupui/pasal nei reng chung sia a ruka kawppui nei mi engzatnge a siam tawh ang? Whatsapp avanga ngaihzawngte laka rinawmlo hi engzatnge awm tawh ang? Mi tam takin nunna chhan nana he thil hi an hman laiin he thil vêk hian mi engzat nunna nge a laksak tawh ang?
He social media hian chhungkaw engzat nge a tihdarh tawh a, chhungkaw inkawmhlimna hun ṭha engzata tam nge a eiral sak tawh ang? He social media hian engtiang chiaha nasa in nge kan Mizo ṭawng hi min suasam sak a, min tihchhiatsak tawh ang? He thil hian ṭul hauh lovah kan hun ṭha engzata tam nge min ruksak tawh ang? Chumi avang chuan mi engzat carrier (eizawnna tur) nge a tihchhiatsak tawh ang? He thil avang vek hian ṭhianṭha engzat nge in hmelmâk phaha chhungkaw engzat chiah nge an inhmuh mawh phah tawh ang? Social Media avangin Mizo ṭhalai ten lehkha kan chhiar tlem phah a, chumi in a nghawng chu central service exam result-ah Mizo hming hmuh tur a awm ta mang lo.
Lehkha zir, zirlai ni si, lehkha thiam si lo kan pung nasa dawn tihna a ni thei. Social Media hian fianriala Pathian kan pawlna hun ṭha engzata tam nge min ruksak, chu chuan engtiang chiahin nge kan thlarau lam nun a sawisak mek? Heng thil zawng zawng han thlir hian he thil hi mi tam takin kan chhiatpui mêk tih hi dâwt a ni lo!
Social Media hi mi tam takin lemchanna bâwmah an chantir mek bawk. Hmai chhana an sawi ngam loh tur thu buluk leh thu feikibar pui puite Facebook hmaikawr vuahin sawi an ching. Mahni nihna lo anga inlanchhuah tirna dawhsan atan mi tam takin an hmang mek bawk.
Fimkhur rawh!
Social Media hi hmun zalen a ni a, mitin hian an duh duh lam hawi an post thei a, mitin hi editor leh news-reporter kan nih nghal vek avangin fimkhur rawh! Social Media-a i thu post pakhat lek avang khan jail bang i zût phah thei a, i zahawmna i hloh hmin der thei a, midang ten i laka an rinna kha an hloh der thei bawk a, politician ṭhenkhatin an nihna an chân phahin an mualpho phah tawh a, a rûka eiru leh mipui sum lo ṭham ṭhen ṭhinte he media hmang hian phawrh mualpho in an awm tawh ṭhin a. Fimkhurna tlakchham avangin mi ṭhenkhatin an mualpho pui a, chhungkaw thuruk zawng zawng thlenga thinrim inhrikthlak nana hmangten an chhungkaw zahawmna an hloh phah tawh bawk.
Social Media avangin mi tam takin a thim zawng ngawtin thil an thlir phah (pessimist) a, chu chuan midang chungah rilru hrisel lo a puttir mek. Social media hian zahna kâwnah mi tam tak a hruai mek a, mualphona rûamah mi tam tak a hnuk lût mek a ni. Ṭhian ṭha a pawt ṭhen a, chhungkua a ṭhendarh a, a ṭha lo zawngin mihring rilru puthmang a thlaksak vak vak thei. He media power hi a chak hle tih theihnghilh suh la, fimkhur rawh! Social Media hmang hian i mimal zahawmna hralh suh la, i inchhir lehna tur thil engmah ti suh.
Hmang ṭangkai rawh
Social Media hi hman ṭangkai thiam chuan a aia hmanraw chak hi tunlai khawvelah a awm lo emaw tih tur khawpa thiltithei a ni thung. A hming ang hian ‘social’ vantlang hriata inkawmna anih avangin kan thu post tur hi kan post hma in ngaihtuah hmasak phawt tur a ni. Thinrim hrikthlak nana hmante, nupa inhauhna thu leh hla emaw, midang nena kan inhauhna thu emaw leh midang laka ka lungawi lohna thu tlangaupuina hmun tur a ni lo tih kan hriat reng a ngai. Mahni in show-off-na tur pawh a ni chiah lo!
Social media-a kan thu post leh ṭawngkam hman duh dan aṭangin eng ang mihring nge kan nih tih hi hriat a har lem lo! Mi puitling, fel leh zahawm tak pawh social media-a a thu post duh dan aṭangin mi zahawm lo leh rintlak lohah a inchhuah der thei. Social network a nih angin midang nena inthlunzawm nan, inlaichinna ṭha zawk siam nan a ṭangkai zawnga hman tur a ni. Kan hun zawng zawng hi social media atan pek tur a ni lo! Mahni-ah time management fel tak insiam a, kan nun-a hotu atan ni lovin hmanrua atan hman tur a ni. Social media-a i thu post ṭha tak avang khan miten rilru lam damna emaw, an harsatna chhâwktu damdawi atan an lo hmang thei tih hria la, midang tana thu awmze nei leh hman ṭangkai theih lam hawi post uar tur a ni.
Krista Palai Tirhkoh Paula’n “Thil engkim tih ka tan a thiang a, nimahsela thil engkim tih a ṭha kher lo” (cf. I Kor 6:12) a tih ang deuh khan Social Media ah hian kan duh duhin kan sapatal thei a, kan duh duh kan post thei a, kan duh duh danin kan comment thei a, mi zalen kan ni, mahse kan tih loh tur chin (“there’s a point beyond we should not go”), kan dai loh tur chin a awm tih erawh kan theihnghilh loh a ṭha ngawt mai.
- Rev. P.C. Nghâklianmawia