Written by
- Dr Lallianpuii Kawlni
Sava hlu Amur Falcon te zinkawng
Amur Falcon (Falco amurensis), Mizoten Sialsir tia kan koh hi sava pemchi chikhat an ni a, kum tin an no neihna hmun Siberia - China vel bawr aṭangin Africa khawmualpui chhim lamah thlasik hmang turin an pem
ṭhin a, nipuiah an awmna ngaiah an let leh vang vang ṭhin a ni.
An pem dan kawng hi a thui em em a, a hautak hle piah lamah Indian Ocean tuipui zau tak, km 4000 lai maia zau chu thlawhkân a ṭul a. Châw atana sahel ei sava chi zingah chuan tuipui thlawhkâna pem thui ber an ni a, chhum lo chat lovin zanah pawh an thlawh a ṭul ṭhin a ni. Hetianga kum tin an pem lai hian India hmarchhak state ṭhenkhat hi hahchawlh nan leh inhnangfak nan an rawn hmang ṭhin.
Kum tin October leh November vela Wokhang District, Nagaland a heng sava hahchawl ṭhin chu a sing tel an lo awkin an lo kap ṭhin tih kum 2012 khan NGO hlung tak 'Conservation India' beng a thleng ta a. Nagaland sorkar nen hma nasa taka la nghalin tunah chuan Nagaland mipuite hian Amur falcon te hi an ta neihin an humhalh ṭha tawh hle a ni. An rama heng khualzin savate an rawn hahchawlh hian lo tina lo tur leh lo veh lo turin mi tam tak an intiam tawh a ni.
He humhalh hna kal zelah hian Wildlife Institute of India chuan ram pawna mithiamte nen ṭangkawpin heng sava dangdai leh hlu takte zirchiang turin heng sava ṭhenkhatte hi man a, an taksaah satellite tag vuah a tum ta a. He satellite tag aṭang hian sava awmna leh pemna kawng te, an thlawh chak zawng leh an awmna te computer aṭangin an chhui thei dawn a ni.
Kum 2013 khan Nagalandah Sialsir savaah satellite tag chu an vuah ṭan a, tunah hian a vaiin sava pangaah an vuah tawh a ni.
Sialsir te hi Manipur-ah pawh an hahchawl ve ṭhin a, Tamenglong district, Manipur aṭangin Sialsir sava pakhat “Chiulan” tia a hming an phuah chu he satellite tag hi vuah a ni ve leh a, Manipur mipui leh sorkar pawhin humhalh an intiam ve leh a ni
He project lead scientist, Wildlife Institute of India a scientist, Dr. Suresh Kumar chuan Chiulan chu April ni 26, 2020 khan Zawlpui khuaah a awm thu a sawi a, Myanmar ramri a thlawhkan chiah tih te sawiin tun ṭum atana a zinkawng chu a hmawr a bawk ṭep a ni.
Lockdown avanga WII a kan MSc Wildlife Science zirlai, Chawngte nula, an khua a awm mek Joonu Chakma chuan tunkar chho khan he sava hi an khaw bul vela a hmuh thu a rawn sawi a. Sava thla a lak chu an khaw parawn deuhte a hmuh kual a, a zawh chuan kum 2015-17 chho velah khan Kamalanagar-1, Chawngte velah a sang tel an hmuh thu leh Buddhist puithiamten tina lo tura an sawi pawhin an veh nasat thu an lo hrilh a ni.
Sialsir te thlai tichhe thei rannung chi hrang hrang eitu an nih bakah rannung, natna hri thehdarh theite hi châw atan an ring bawk ṭhin a ni. Loneimite ṭhian ṭha tak an lo ni reng tihna a nih chu.
Sava pem chite hi thui tak tak khawvel ram hrang hrang thlawh kân hin an nih avang hian natna tam tak kai thei an ni a, hemi avang tak hian kan lo veh emaw kan lo khawih hian natna kan kai phah thei a ni. Chuvangin heng savate hi lo tihbuai loh hi a ṭhain a him ber a ni.
Sialsir te hian hmanlai aṭangin Mizoram hi an lo tlawh ve fo tawh a, an innghahna hmun hi ei tur awm dan azir leh khawchin azir tein a danglam ve ṭhin a ni.
Heng savate hian kan ram hi thlamuang taka hahchawlhna atan leh inhnangfakna atan rawn hmang zel se. Mizote ziaa mawi em em chu mikhualte chunga ṭhat chhuah a ni a, heng kan mikhual, reilote cham tura lo kalte chungah hian ṭhat i chhuah zel ang u.