COVID 19 LEH KALPHUNG THAR
Covid 19 hripui chuan nikum 2020 aṭangin min nuai ṭan a. India ram leh Mizoram pawh lo thlengin harsatna namen lo kan tuar a ni. Nikum kha chu Mizoram pawh kan lo inring lawk hman deuh a. Lockdown leh kawng hrang hrangin Health Department a thawk te, NGO leh Kohhran lam te ṭangrualin nasa taka kan lo beihna Pathianin malsawm in India ramah a ti ṭha ber te zinga mi kan ni awm e.
A reh mai kan rin laiin leh kan inrin hmain hri inthlak danglam leh inkaichhawn a lêt engemaw ti 50-60% vela awl Delta Variant-in min nuai leh ta vak mai a. Kan lo indanna tam ber chu rawn tâwn tlangin Mizoram dung leh vangah vantlang inkaidarhna (Community spread) a lo thleng ta mek a ni.
Keini ram chauh pawh ni lo state dangah pawh a thleng tawh a. Kan state bik chu a danna kan lo siam hian a tithleng tlai deuh ta a ni. Nikum lam aṭanga kan kaldan pangngai ngawta kan kal hian nitin kan pung thur thur ta mai a.
NE states zingah chuan thlakhat chuang case nei thar tam ber kan ni tawh a. India ram pumah pawh state lian tam tak lehpêlin pathumna te palina te hial kan ni chho ta a ni. Mithiamten an sawi danin vantlang inkaidarh (community spread) a nasat tawh chuan inkharkhip dan hrang hrang hian awmzia a nei lutuk lo an ti a.
Keini pawh inkharkhip zawngin khauh takin kal zui zel ta ila awmzia a neih vak tawh lo ang. Mipui tawrhna a nasa tak a ni ngawt thei ang. India rama inkharkhip chi hrang hrang hmang rei ber kan ni a.
Kumin 20th April 2021 aṭangin thla 6 dawn kan hmang tawh a ni. Chuvangin, tunah chuan ramdang leh state dang pawhin an lo tih ve tho kalphung thar a kal hi a ṭul ta a ni. Tunah chuan mi mal tin, chhung tin kan inven ṭheuh mai hi kawng awmchhun niin a lang.
Kan kal dan tur:
1.CAB (Hmaituam, Kutsil, Inhlat).
Mizoram chhung a zirchianna Medical Operational Team (MOT) leh ZMC lam te pawhin an han zirchinah chuan Aizawl vel a inkaidarhna tam ber hi chu chhungkua cheng ho an ni deuh vek tawh.
Pawn lam ṭha taka hmai tuamna (CAB) leh hnathawhna Dawr,Office etc ah hian kâi an awm mang lo. Facemask hman lohna hmun zel hi kan inkaidarhna a lo nih tak avangin pawn lam atanga mahni in luh dawn apiangin Facemask kan vuah reng tawh tur a ni. Kan mut hma chu vuah mai tur.
Chaw ei ho hi kil ho lovin a hrang hrang (Buffet style) in kan ei a him ber. Surgical mask hi mut lai pawhin a vuah theih. Thawk a ti harsa lem lo. Hetianga naupang a nu Covid positive bula mu ,Covid kailo tluanchhuak Mizoramah hian an awm. Facemask hi thingtlang lam atan pawh Surgical mask pakhat cheng thum man vel hi a him tawk. Puan naran leh polyester vel hian a veng tha lo. Surgical mask hi thuah thum a siam a ni. Nitin a thar zel hman a tha ber.
A suk theih loh. Suk chuan a thlifim tu a chhe nghal. Nisa a pho loh tur a filter a tichhe thei. Harsa deuh tan chuan a rualin panga emaw sawm pawh lei mai tur. Tlai tin hman hnu kha daihlim hmun thengthaw deuhah khai zelin, ni 5 hnu chuan a hman nawn leh theih zel. A nei thei tan chuan N 95 (thuah nga a siam) hi a tha ber. Natna hrik hi hnar leh ka atanga chhuak an nih avangin Facemask hian hnar a khuh tel ngei tur a ni.b Mithiam ten an sawi danin kan thawk zawng hian minute khatah Covid hrik sawmhnih vel a chhuak a.
Kan tawng zawngin minute khatah zahnih vel. Zai pawhin tam tak a chhuak. Khuh leh Hahchhiau hi chuan a maktaduai têlin an phuh chhuak thei. Heng natna hrik sangkhat an luh hian Covid natna an thlen thei niin an hria(CDC,USA). Chuvangin Hritlang leh khuh nasa ho chu mizinga kal ve loh tur a ni. Thingtlang hnathawhna hmun a Facemask vuah a remchan loh chuan hlam khat ( 6 feet) a inhlatin hna thawh tur a ni. Inhnaih taka minute 10-15 vel awm ho hian hri an kai tlangpui. Chuvangin zai ho leh inkawm ho hi tih loh rih tur a ni. Kut hi sahbawn emaw/ Sanitizer in a zing thei ang ber sil tur. Engmah silfai hmasak loh chuan ei loh tur.
2) KUM UPA LEH NATNA BENVAWN VEN THAT:
Kan hriat angin kum upa leh natna benvawn nei nasa ho hi kan ven ber tur an ni ta. Khawsak hona ah pawh a fâl thei ang Feet 6 dan a an awm zel a tha. Insawiselna an neih chuan Test tir thuai tur an ni.
Anniho hi hrikai lova kan vên theih chuan Covid laka thihna hi nasa takin a hniam ang. Chu chu an chênpui zawng leh kan vaia mawhphurhna a ni. Anni ho hi chuan eng lai pawhin Mask vuah mai a him ber.
Harsatna an neih veleh Health Dept. mi kan hriattir vat zel kha an chhungte mawhphurhna a ni ngei ang. Heng ho bik hi chu Vaccine la tura kal thei lo pawh an mahni ina pek theih dan ngaihtuah a tha ang.
3) HOME ISOLATION:
Chhungkaw khat a Covid hrikai an awmin a theih chuan room hran a dah a him ber a. Chutiang nei lo tan pawh an chhungkua in khauh takin CAB ni 10 chhung tal an vawng ang a. Nitin Facemask thlakin a hlat thei angin an khawsa ang. Pindan leh inchhung a thengthaw thei ang ber turin tukverh leh kawngka te hawn thin a ṭha. CAB khauh taka vawn hian hrikai lovin a awm theih a ni. A na zual leh thawhah nei chu Damdawi in lama enkawl ni mai sela.
4) 3C LEH 4 C ( COVID CARE CENTRE LEH COMMUNITY COVID CARE CENTRE):
Heng 3C leh 4C te hi sawrkar leh mipui tangrual a din an ni a.Kum hnih dawn a lokal tawh a.Mi tlawmngai zual LLTF leh Kohhran mal ten an enkawl tawm an ni a. Kan LLTF te pawh hi an inpekna a ropuiin kan ram leh hnam tân an inpekna hi kan theihnghilh tawh lo ang. Mahse hetiang chuan a kal reng theih dawn lova. Mahni hna eizawnna buaipui a ngai ang. Kum thar 2022 ah chuan LLTF ngai tawh lovin Health Dept.enkawlna hnuaiah Program hranin kal ve tawh mai sela.
A ṭul dan a zirin thawktu pawh an lâk belh ve tawh mai sela. Chu chu kan kal dan tur niin a lang. Ram dang leh India ram state dang han thlir hian keini state anga Covid hrikai zawng zawng khung khawm tum hi an awm ve tawh lem lo .
5) SAWRKAR TIH VE TUR:
Khiti anga 3C leh 4C te an tawp dawn chuan Sawrkar leh Private Hospital zawng zawng hi Covid damlo enkawlna tur hmun bik ruat hran vek turin ruahmanna siam ni sela. 3C leh 4C pawh damdawi lam mi tlem leh LLTF in an enkawl theih chuan Damdawi lam thiam chuan inkaichhawn loh dan ruahmanna an siam thiam zawk ngei ang. Hei hian Covid enkawlna a ti ṭha sawt ngei ang.
6) VACCINATION:
Zirmi ten Vaccine lak kim hnu pawhin hri hi chu a la kai theih an ti a. Vaccine la te hi a la lo ai chuan a lêtin hri an kai har a. Chu bakah Covishield hian hrikaina lakah 30-40% vel chuan veng vein an hri a. Natna nasa Hospital dah ngai lovin 80% velin a veng a. Thihna(Covid Death) lakah 95-98 % velin a veng an ti a. Tuna hrileng Delta variant hrang hrang lakah pawh hian a la veng ṭha ve tawk a ngaih a ni. Chuvangin Vaccine la tawh ah chuan a hlauhawm lutuk lo deuh a ni. Vaccine hi hei aia nasa a kan lâk phawt chuan hrikai kan lo tam deuh pawhin a hlauhawm lo ang. Kan hriat theuh angin thalai leh hrisel Covid hrikai 90% hi chu damdawi em em ngai lovin an dam leh mai a. Natna langchhuak loin CAB khauh (strict) taka a zawm tlat chuan ni 7-10 vel chuan mikai darh lovin an awm thei.
Tuna kan State in a mamawh tâk ber leh kan fihlim hmana ber tur chu a khauh thei ang bera CAB kan zawm leh Covid Vaccine hi niin a lang ta. Pawn lama kan tih mek angin mitinin chhungkaw tinin mahni inah Facemask vuahin CAB zawm thar vek ila, rei lo te chhungin kan tlahniam duai duai ve ngei ang.
- Dr. Lalbiak kima