Written by
Ruatfela Nu

CHIEF MINISTER vs DEPUTY COMMISSIONER’S

Dated 24/09/2021 khan Steering Committee for Myanmar (SCM) Lunglei hruaitu ten Myanmar raltlan chungchangah CM Pu Zoramthanga an kawm a. CM chuan “Myanmar atanga Mizorama raltlante tana sawrkarin duh anga hma a lak chak theih loh chhan chu, a mawhphurtu DC te ka dawp chhuah theih loh vang a ni. Sawkar chuan DC te a rinrawl ber a ni a. Raltlante dinhmun leh an mamawhte a hnena thlen tura vawi tam ka hrilh hnuah DC ten an thlen theih loh avangin hmalak dan thiam a har a ni” tiin a lo hrih.

Dawp chhuak thei lo tih tawngkam hian thil sual tihna (crime) lam rawng a kai vang nge chu ka hre lo a. Zonet chanchinthara CM thusawi lai bik video clip hi social media lamah a viral nghal a. A tuk zinga AIR news leh thlirvelna, tualchhung chanchinbu zawng zawng front page a luah vek a. CM in DC te a puhna hi thil tetham a ni lo a. Ram leh mihring hnuk khawih thil a nih vangin mipuiin an ngaihven hle a ni.

Chief minister hian kumin Chapchar kut lawmnaah sawrkarin Myanmar raltlante tana pawisa a sanctioned tawh thu leh a tul ang zela an pek tur thu a lo sawi tawh a. Hetih laia CM-in DC ten Myanmar refugee data an pek theih loh vanga hma a lak theih loh hi thil inkungkaih ni ngeia a lan avangin a serious em em a ni.

CM sawi hi thu dik a ni emaw, ni lo emaw ram inrelbawlna mumal lohzia a ti lang chiang hle a. Rambial awptu, district bawrhsap ten an tihtur an tihlohzia a lang bawk a. Democracy lungphum a nghing dawt a. Democracy hnuaia Executive a awn luih a. Myanmar raltlan ten chhawmdawlna an hmuh tur ang an hmuh loh phah a ni thei bawk a. Tuna riltam mek, tuna intuam lumna tur tlachham, tuna damdawi inenkawlna nei lo, tuna nisa leh ruahsur laka tawmhulna baihvai mekte chhawmdawlna ‘tihkhawtlai’ hi thil namen a ni si lo. A ti khawtlaitu chu tu nge, CM nge DC te tih hi kan hriat a ngai a ni.

CM-in DC te a puhna a dik em?: Ram bung khata hotu lu berin ram bial khat enkawltu, district bawrhsap te a thil hriat duh vawi tam tak a zawh hnuah an hrilh duh lo a nih chuan DC te chu “insubordination” a charge mai tur a ni dawn lawm ni? CM-in DC te hnena information vawi tam tak a dil hi thlai chin leh ran vulh thute ni loin mihring khawih a ni a. International boundary kal pela sahimna zawnga rawn raltlante chungchang a ni. Tawngkam danga dah phei chuan ‘thih leh nun inkar thil’ a ni. Government servant ten CM hna tuksak an ti duh lo/a thu an awih lo a nih tak tak chuan vantlang hriata dem loin action a la ngei tur a ni. Ram inrelbawlna leh inawpna leh sawrkar hnathawkte inzawmna zahawm taka vawn nun hi democracy principle a ni a. Chu zahawmna chu state lu berin a keng ang a, govt servant ten mipui zawm tlakin an tihlawhtling ang a, zalen tak, him leh thlamuang takin democracy thatna kan chenza ang. Chu kalphung chu zahthlak taka tihbawrhban a ni mek si.

Tin, CM hian a thil hriat duh vawi tam a dil a ngai lo. A hre duh tak tak a nih chuan state leh central intelligence/ CID te dil sela an pe em em ang. An pe lutuk ringawt ang tih ka hria. DC te aimahin an nei kimchang zawk ang tih pawh ka ring. Tichuan, a duh leh DC te hnenah a neih tawh thu a hrilh ang a, hremna a ti chhuak nghal ang. Chu chuan chief minister chu head of the government a nihna a lantir ang a. State lu ber chair zahawmna a humhim ang a, chu chuan government servant te an dinhmun a hriatnawn tir bawk ang.

State chief minister dawhkana thil awm hi a ningnel viau a nih chuan ram inrelbawlna pawh a chiri hle tihna a ni.

Chutih rualin CM meuhin DC te a puhna hi “passing the buck” tih theih tura mawhphurhna la ngam lo tawngkam chhuak niin a ngaih theih a. Vawi tam tak a dil pawha an pek duh loh hi a rinawm loh hle a. Mawhphurhna a lak ngam loh chu DC te kutah ball a vawm ta mai zawk em ni a tih theih bawk a. MNF party thuchhuah ah, tunhnaia on special duty (OSD) to chief minister-in secretary level-a dah thar, Pu Rosangzuala’n raltlante harsatna ministry-a a thlen thu tarlan a ni a. Chutih laiin CM berin DC te ratlan dinhmun a dawp chhuah theih loh vanga hmalak ngaihna a hriat loh thu a sawi mek bawk si a. Mipui lamin pawm leh pawm loh tur kan hre ta lo a ni.

Deputy Commissioner te inthlahdahna a awm em?: CM in DC te a puhna hi thu dikah lo ngaihsak ta ila. DC te hian eng vanga pe thei lo nge an nih tih hi zawhna pawimawh tak a ni. District zawng zawngah rantlan an lut vek tawh a DC 11 an awm a, CM hian vawi eng zat theuh nge a dil tawh?

Kan hriat theuh angin Ministry Home Affairs (MHA) GoI chuan, NE state chief secretary te hnenah Myanmar raltlan luh phal a nih loh thu leh, a lutsa te pawh thawn kir turin lehkhain tum hnih a lo hriattir tawh a. MHA lehkha vang chuan DC te hian an district chhunga Myanmar raltlante an lo dawnsawng lo a, dawnsawn a hnekin MHA thu angin raltlan luh phal loh a nih thu leh a lut sa pawh thawnkir tur an nih thu order an ti chhuak a, Mizo mipui pawh kan inhnial phah luih luih a nih kha. Chuvanga lo chhinchhiah lo an nih a, CM pawh pek tur nei lo an nih chuan DC te hi an dik lo hle a ni ang.

DC te hi law & order thilah district magistrate an ni bawk a. Mi tupawh, Rohingya emaw, Pakistani leh Ethiopian pawh ni se, inhumhim duha an district chhunga rawn tlan lute chu an thawn kir/let nghal a nih loh chuan an chhinchhiah fel ngei ngei tur a ni. Khawi ram/state/khua atanga lo kal nge an nih, relief camp-a awm ngai nge chhungte belh tur nei, nge in luah thei, chhungkua, mipa hmeichhia, naupang chuti zat, an hriselna dinhmun, eizawnna siamsak theih ni ta se, eng thawk thei nge an nih, an ram lo ralmuang leh se an kir leh duh ang em tihte chhinchhiah felin ID card an siamsak ang a, khawiah pawh kal se an hre tur a ni. Chu chu data/document pawimawh tak a ni ang a. CM in a mamawh hun hunah an pe mai ang. Tin, ratlante pui duhtu mimal, pawl kohhran, ram pawn leh UN thleng pawhin an duh thei bawk a. Heti anga raltlan chhinchhiah fel chu DC te tan tihmakmawh a nih laiin, DC thenkhatin CM-in a mamawh vang pawh ni loin, an district chhunga ram dang mi raltlan lo lutte chu tihmakmawh a nih vangin an chhinchhiah a. DC thenkhat chuan an chhinchhiah lo a. Hei hi a pawi hle a ni.

Damkhawchhuah duha raltlan lo lutte ramri hrul khuaa khawtlanga tlawmngai pawl leh kohhranin an theihtawp tak meuh meuhin an lo thuamhlawm a, an chhinchhiah a. Mizoram mipui hmun hrang hranga mi ten kan do let bawk a. Sawrkarin kut kuangkuahin a lo thlir a ni.

Hetih rual hian CM-in raltlan chungchang DC te hnena vawi tam tak a dawp a, an pek loh hi a rinawm loh hle a. Dawp hranpa pawh an ngai lo ang. Raltlan an rawn lut hum hum a, kan mitin kan hmu a, kan bengin kan hria a, a zawhin azawt tur ni. CM ber hian Myanmar raltlante welcome speech-ah an tan sum dah fel tawh anga a insawi kha thu vuvuk, ka chauha sawi a ni em ni? Khaw‘nge sum chu? Eng zat nge DC te hnenah sanctioned a nih tawh? DC ten raltlan tha taka dawngsawng tur chuan state sawrkarin a tlin a ngai. DC te chu state sawrkar policy anga thawk mai tur an ni si a.

Ministry, Home Affairs thu chhuak kan hlau lutuk em?: Myanmar raltlan dawnsawn chungchangah ministry leh government servant ten ministry an hlau lutuk hi a dik lo. India hi chuti takin a khauh lo. Myanmar raltlan sing tel an rawn lut ruih ruih a nih mek hi. Ramria Assam Rifle duty te pawhin an hria a, an hmu vek. Central Intelligence te pawhin an hria a. Keipawh raltlan leh kuhva rah tawlh chungchangah min kawm tawh. Ratlan ai chuan dan phal loha sumdawnna, kuhva rah tawlh an ngai pawimawh zawk daih. Centre hian unau chhulkhatkual kan ni tih hi an hre lutuk a. Politics avangin ramriin min daidan mai a ni tih pawh an hria. Engati nge ministry-in an phal lo an tih fo.

Mahni thisen zawmpui, Tiau lui chauhin a daidan rawn ratlan thuah centre mitmei ven a ngai lem lo. Sri Lanka atanga Tuifinriat kal kana Tami Nadu, Kerala leh state dang danga rawn raltlan pawh citizenship a pe. Burma raltlan Delhi a awmte pawh a chawm bawk. Kaptai Dam nghawng vanga Arunachala Chakma ratlan zozaite tun thlengin thawn let an la ni lo. Afghanistan atanga Sikh leh Hindu rawn raltlante pawh citizenship pek an ni vek tawh.

Ar talhdan chi khat chauh a awm lo a. Democracy kalphung zawm ramah chuan dan te, thupek chhuah (order) te leh kaihruaina te hi mihring tana tha tur veka siam a ni a. Myanmar raltlante pawh an rawn tlan tho tho a nih chuan, rawn tlante leh an tlanna te thatna tura ar talh dan chi dang hman mai tur a ni.

Sawkar hi eng thilah pawh a mumal lo vek: Kumin March thlaa Burma raltlan chungchang article ka ziakah khan, ‘state sawrkarin Burma atanga Mizorama rawn raltlante dawngsawng turin eng ruahmanna mah a la nei lo a. Mumal takin a dawngsawng tur a ni. Raltlante hi engti zawng maha thawnkir tur an ni lo. ‘Unau ang ni loin raltlan an nih anga dawn tur, chhinchhiah fel ngei ngei tur’ tihte na takin ka ziak a. Vawiin thleng hian sawrkarin raltlan dawnsawn chungchangah policy mumal a la neih chuan loh vangin CM Vs DCs tih article ziak a lo ngaih phah ta a nih hi.

Mizoram leh a chhunga cheng hnamte hi kan vanduai tlawk tlawk! Eng party pawh sawrkar se policy an nei lo tawp a. Policy matters-ah officials advise ang angin an awm a, a ministry zawk khan thil semtu leh hawngtu emaw an inti a, a tlachawpin an nung an che vel mai mai a. Ram inrelbawlna hi CM hmuia awm a ni lo a, a tla chawpa vote duh vang leh intihlar nana silpaulin leh ambulance sem leh thawr thin pawh a ni lo a, thil ho deuh deuh hawn leh private car khuhna te hlim tur an ni lo bawk a, mahni duhsak zawngte sawrkar hnaa thun a, contract /supply pek pawh a ni hek lo. Party worker, OSD secretary level to CM a inruat chawt phei chu a ni lo lehzual! Dictator te tihawm tawk lek a ni. Min chim thei leh thil lo thleng tur ngaihtuaha mumal taka policy duang tur an ni.

Hetianga ram hruaitute mumal lo taka an tawng a, an chet vel mai mai chuan ram inrelbawlna leh kan khawtlang nun hi a tawih pherh zual zel ang. Kan aiawha rorel tura mipui ten kan thlan chhuahte hian ram dan te, leilung dan te, mihring rilru thatna dante an ngaih pawimawh loh zel chuan a sawp chu nasa tak a ni ang.

- Ruatfela Nu