Written by
Dr K.C.Lalmalsawmzauva

Easternisation

Easternisation sawifiahna ṭha ber chu ‘westernisation opposite chiah a ni’ ti ila tam tak tan chuan a fiah tawk viau awm e. Khawvel pum deuh thaw hian khawthlang ram (a bikin Europe leh US) te chu kan ngaisang em em a. An nunphung leh khawsak dan, an inchei dan leh ei leh in mai bakah, an ṭawng nen lam kan ngaisanga kan zir huai huai a nih hi. Sap an kan chak em em a, sap tihdan a nih tawh phawt chuan standard ber sawi nan kan hmang zel a, Sap ṭawng thiam tak nih phei chu intih theihna tham a tling. Chutiang chuan kum zabi tam tak chu kan lo kal tawh a, khawvel hian khawthlang lam a hawi ṭhup a ni ber mai. Westernisation innghahna institution lian pui pahnih chu democracy leh liberalization hi a ni.

Mahse, hun a danglam a, mihring kan inthlak zel a, khawthlang ram ten an awp ṭhin colonies ho te pawh thing delh loh lung delh loh chu an lo ṭhang ve zel a, kum zabi 21-na a lo inher chhuah meuh chuan kan khawhawi a dang lam ta hle mai. Post-modern world view nen mahni ram leh hnamah harhtharna a thleng ve zel a, chu chuan khawthlang lam ringawt en loa mahni ram mila hmasawnna kalpui leh mahni hnam nun chawi kan tumna a siam nasa tial tial a. Ram tam takin an khawhawi thlakin, khawchhak (Asia) lam an hawi ṭan ta. Khawchhak ram hrang hrang te chu hmasawnna leh changkanna kan tih te, ei leh bar leh economy lamah pawh chak taka ṭhang zelin Easternisation hi a takin a thleng chho mek a ni. Kan ngaihsan ṭhin sap te pawhin min ngaisang let ṭan a, kan nunphung leh culture hriat chakna lian tak an nei chho mek a ni. Hei hi a chhan bul ber chu, khawthlang ramte tlu chhe mek leh khawchhak ramte ṭhang mek boruak vang a ni.

Sap ho kan ngaihsan ṭhin chhan ber chu - an rilru a zau a, mi hriatthiamna an ngah a, khawiah pawh an leng halh vek mai a ni. Heng an mizia leh hawiher siamtu ber chu ei leh bar (economy)-ah an intodelh vang a ni. Chu chuan technology lama hmasawn thei turin nasa takin a pui tlat a ni.

Ngaituahna hmasa-ah chuan tun hnai international politics inlum let dan thlirin globalization hi a let zawngin a kal (retreat) niin ka hmu. A thupuiah ‘Retreating Globalization’ tiin ka dah zet a, mahse, ka zir chian deuh hnu chuan Easternisation tih lehkhabu Gideon Rachman, Financial Times Chief Foreign Columnist leh kum 2016-a Orwell Prize for journalism te’n Commentator of the Year-a an thlan, Zero Sum World lehkhabu lar tak ziaktu ni bawk ziah hi ka hmu fuh a. Ka bih chian hnu chuan kan thlir dan leh sawi tum a inang tih ka hmu thuai a, chuvangin inthlarung lo takin ama lehkhabu hming ‘Easternisation’ tih hian a fun kim tawi fel zawka hriain thupuiah pawh ka hmang ta a ni. Easternisation a thleng mek, globalization hi a kir (retreat) mek a ni tih ngaih dan min neih tirtu ṭhenkhat te chu-

1) Britxit kan tih mai, kumpinu lal ram, European Union aṭanga inhnuk dawk mek leh a behbawma Middle-East Rufugee an mikhual theih loh dan te, Spain ram bung khat ‘Catalonian’ ten an ram mipui bial danga mite ngei huphurha independent hial an sual te hian Europe ram ecomomy tla chhe mek dinhmun chiang takin a pho lang.

2) America ram ropui ber mai, khawvel ram hnufual zawk te mangan laia ṭanpuitu leh chak lo zawk te thlavang hauh ṭhintu, chumi avanga khawvelin kan ngaihsan rawn ngei mai President thar han en hian thil a danglam a ni’ tih chu kan hmu thiam mai awm e. Politician ni lo businessman, mi buluk leh rothap tak mai Donald Trump thlan a ni hian America mipui tam ber rilru a sawi fiah khawpin a lang. A campaign auhla langsar ber mai pakhat ‘America First’ tih hian an ram economy dinhmun a sawi tel tlat. President Obama a hun lai thleng khan NATO ram member 28 te mamawh 75% vel lai kha US-in a tum sak ṭhin a, mahse Trump a hunah chuan beisei tur a awm tawh dawn lo. America-in a hlawkpui ve loh tur atana ṭanpuina tam tak tak a pek ṭhin pawh nasa taka tihtlem a ni ta. Chu chuan ‘liberal policy’ aṭangin ‘protectionist policy’ ah a hruai lut. Chumi awmzia chu an ram economy dinhmunah an thla a muang zan tawh lo a, confidence an hloh ṭan tawh tihna a ni. Sumdawnna lamah pawh ramdang thil siam an lak luh aṭangin chhiah (tax) nasa takin a tipung a, chu chuan khawvel ram hrang hrang leh, a bikin Easternisation hma hruaitu China nen trade-war a chawk chhuak hial a nih hi. Heng zawng zawng hi America economy dinhmun derthawn tawhzia entirtu vek a ni.

3) A lehlamah China kan en chuan, an President Xi Jingping-a chuan ram hmasawnna turin tumruhna nen kawng hrang hnagin hma a la mek a, chung zinga pawimawh tak pakhat chu corruption umbo a tum hi a ni. Khawvel ram ṭhang chak ber ni turin China ram ropui siam thar lehna ‘the great rejuvenation of Chinese nation’ tih chu a auhla ber a ni. President Deng Xiaoping hnu-a China hmasawnna tura hma la nasa ber kan ti thei awm e. Tun hnai maiah an ram constitution siam ṭhain President term hnih (kum 10) chauh nih theih dan pawh tidanglamin a theih chen chen a president tawh mai dawn a ni. An economy a ṭhang tih lanna langsar tak pakhat chu, South China Sea vela a chet dan hi a ni. A ṭhenawm ram tenau zawk heng - Philippines, Malaysia, Brunei, Indoneaia leh Taiwan te nena an tuipui inṭawm (international water)-ah ngei mai artificial Island siamin US mitmei pawh veng loin a khawsa a. Hei hian US a hmuh dan leh a rualpui cheizia a tilang chiang em em a ni.

Globalization hi a retreat, Easternisation hi a thleng mek a ni tih finfiahtu dang leh chu India ram Prime Minister Pu Modi a hi a ni. Gujarat Chief Minister a nih laia US leh Europe ram ṭhenkhat ten visa an pek duh loh; a hnu lawka khawvel democracy lian ber ram Prime Minister lo ni ta leh ram hrang hrang tena an sawm luai luai ni ta hi a mak tih loh rual a ni lo. Easternisation lan chhuahna hmanraw pakhat a nihzia tilangtu chu ‘Make in India’ leh ‘Digital India’ hi a ni. Hei hian India ram, Pu Nehru-a ideology hnuaiah kum rei tak, ram dang te thilsiam chhuah leh ṭanpuinaa innghat ringawt tih tawp tumna leh mahni kut leh ke ngeia din tumna a entir a ni. Muslim leh Christian ten kan han hmu mawh deuh ṭhin nain, ram pawn aṭanga ṭanpuina dawn tihtawp hi sakhaw thil lam aimahin midang puihna tel loa dinchhuah tumna a kawk zawkin a lang.

Tin, globalization a retreat a ni tih lanna dang leh chu Philippines President Rodrigo Duterte a khawsa zia hi a ni. Philippines hi Mizo te ang maia Sap ho ngaisang leh bawh huam huam chi ve tho, an tih dan chu ‘standard’ ber emaw ti ve zel mai an ni. Mahse, President Duterte a hi Modi a leh Trump a te ang tho a mi nasa (extreme personality nei), tum ruh leh mahni ram dah san tum tlat mi a ni. Nikum November, 2017 a ASEAN summit-ah khan chanchibu miten European Union aṭanga

ṭanpuina an dawn dawn leh dawn loh chungchang an zawh ṭumin ‘Theihnghilh ru. Buh leh sangha khawro nen chauh pawh kan dam khawchhuak thei (Forget it. We will survive, even if we have to eat dried fish and rice) tiin a chhang nghe nghe a ni. Duterte-a chhanna hian thil tam tak a sawi, Sap ho ngaihsanna leh chung enna boruak pawh a tlahniam nasa tih a tarlang.

Uluk zawka kan zir chuan khawthlang ramte hi economy-ah an tlu chhe mek a, chutih laiin Asian ram a kang mek a ni tih kan hmu. Khawthlang ram ten khawvela an dinhmun pawimawh tak (dominant power) an hloh chhan lian deuh deuh pahnih a awm a, chungte chu:-

(1) Shrinking population - mipui an tlem tial tial a, miin fa an nei peih tawh lo a, nau pian belh mang si loin upa leh tar ho (ageing population) ringawtin an ram an luah tawh a. Hna thawk rual (working age group) an tlem zel avangin ram economy-in nasa takin a tuar mek. Kum 2050 ah phei chuan England ramah mingo ho aiin mihang/ dum ho an tam tawh zawk dawn niin an ngai nghe nghe.

(2) An hmasawnnain a vawrtawp a thleng tawh- An ram leilung hausakna (natural resource) pawh an hmang zo thawkhat tawh a, chuvangin ṭhan leh vak ngaihna a awm tawh lo.

Tin, western institution lian leh rintlak ber - democracy hi an beisei angin khawvel hmun dangah a hlawhtling thei lo. Indopui pahnihna zawha democracy tun din tuma Middle-east rama an hmalakna chu a hlawhchham chho zel tih vawin nia thil thleng mek khuan a tarlang chiang viau mai. Chu bakah, Afganishtan leh Pakistan-ah te pawh democratic institution a hlawhchham tih kan hriat hi.

Chutih rualin Asia lal ram (Easternisation) dinna turin boruak ṭha a inher chhuak mek. Kum 500 kal ta kan en let chuan China leh Muslim ho thiamna leh indona hmanrua te chu European ho hmanrua aiin a hniam bik lo tih kan hmu thei. Chu aia thui zawk history kan en let chuan, China, Mesopotamia leh Indus valley civilization te chu western civilization aiin a ropui zawk tih kan hmu thei bawk. Chutak chu President Xi Jingping-a’n: ‘the great rejuvenation of Chinese nation’ a tih chhan pawh kha a ni. Hmanni maia Tripura CM naupang tak Biplab Deb-an Internet leh Satellite thiamna ang chi hi Mahabarata hunlaiin an lo hre daih tawh a tih te pawh kha, kan nuih tiza deuh mah se a sawina rilru kha ngaituah tham tak a tling.

Asia ram hrang hrang kan en chuan, kum 1960 chho ah daih tawh khan Japan phei chu khawvel ram changkang ber leh ecomony ṭha ber pakhat a lo ni tawh. Kum 1970 chhoah South Korean leh Taiwan te pawhin ecomomy lama hmasawnna nasa tak an lo nei tawh. Kum 1980 chho-ah China pawh namen lo a

ṭhangin confidence a rawn nei chho a; a hnu kum sawmah Prime Minister P.V Narasimha Rao leh Finance Minister Manmohan Singh te hmalakna avangin India ram economy pawhin a vawikhatna atan protectionist aṭangin liberal policy, mi nawlpuiin LPG kan tih mai kha rawn kalpuiin, India ram economy tlu chhe mek an tung ding leh a nih kha. Heta ṭang hian Asian ram te chuan hma an sawn zel a, a bikin China leh India ram te chuan mihring an ngah em avang leh an ram leilung hausakna avangin super power nih theihna an rawn nei ta hial a ni. Japan leh Korea erawh chu nupui pasal neih leh fa neih an peih loh avangin an inthlah pung chak lo lutuk a, chu bakah an ram a tet bawk si avangin Eaternisation hma hruaitute zinga mi ni mahse, khawvel lo la awm zel turah chuti takin an aw a ring zo dawn ta lo.

Mipui tam hi chakna leh ropuina bul a la nih miau avangin Easternisation hi thil thleng makmawh niin a ngaih theih. Kum 2025 ah chuan khawvel mipui hmun thuma ṭhena hmun hnih hi Asia ramah an cheng tura chhut a ni a; chutih laiin khawvel mipui 5% chauh hi US-ah an cheng tura chhut a ni a; 7% chauh hi Europe ramah an cheng tura chhut a ni bawk.

Kum 2014 khan International Monetary Fund (IMF) chuan China hi khawvela economy lian ber a nih thu a puang a, an tehkhawng ber chu an pawisa hlutna leh an ram chhunga a thil lei theih dan Purchasing Power Parity (PPP) a ni. American National Intelligence Council - US intelligence zawng zawng khaikhawmtu (CIA te pawh telin), chuan kum 2030 ah chuan Asia ramin Europe leh North America khawmualpui belhkhawmte thiltihtheihna leh chakna a khum tur thu an puang. Chung an tehkhawngte chu- GDP ṭhan dan, mihring tam lam (population size), ralthuam tih changtlunna atana pawisa hman (military expenditure) leh technology lama hmasawnna te a ni.

Easternisation hian par a chhuang a nih chuan kan socio-political institution hi nasa takin a inthlak ngei dawn a, tuna pang hian a indo reng tawh a ni. Chu institution pahnih lian deuh deuh te chu - Democracy leh Communism a ni. Democracy hian western culture ai a awh (represent) a, Communism hian Eastern Culture ai a awh (represent) thung a ni. Amaherawhchu, Communism bu pui Russia leh China te pawh khi democracy hian thui tak chu a pawlh dal hman tho avangin Easternisation hnuaiah hian a ngiala ngan (pure form) chuan hman theih a nih hmel loh.

Mizoram bikah pawh he instituion pahnih - Democracy leh Communism indona avanga kan buaina tawh tlem a zawng han tar lang ila. A pholang chiangtu ber chu Sawrkar vs YMA/ Kohhran a ni. Kan hnam nihphung dik tak chu Communist society a ni. Kan Mizo hnam dan leh hrai leh khawtlang inawp dan leh inrelbawl dan kan en pawhin Communist ideology pianpuitute kan ni. Chutihlaiin, vawiin nia kan governing system leh judiciary te chu democracy hnuai a mi vek an ni si. Communist rilru pu kha democracy dan leh hrai barhluih kan lo nih takah chuan sawrkar lam hmalakna tur leh YMA hmalakna tur kan thliar hrang thiam ta meuh lo ṭhin a ni. Sawrkar tih tur niawm tak YMA-in a tih fo chhan pawh hi tuma thiam loh ni loin, he institutions pahnih te insual vang mai a ni.

Kan dan (law) te pawh mimal dah hmasakna individual rights leh human rights behchhana siam a nih a; mahse, communitarian society-ah chuan mimal aiin group leh society kan dah hmasa ṭhin si a; democracy dan anga kal kan tum chung pawhin mob rule kan tih ang kha a lo awm leh zauh ṭhin a ni.

Sawi vek sen a ni lo ang. Dik leh dik lo tehna te, mawi leh nalh kan tehna leh kan ngaih­san zawng te pawh hi a inthlak chho ve zel dawn. Politics kan khel dan leh kan hriat fuh tawk loh, rei tak kan lo kalpui tawh si te hi he Easternisation thlipui hian a la rawn nuai tel ve ngei turah ngai ila.

Aung San Suu Kyi lal tak hnu a Burma mi, awmpui tur vang ta duak mai te, khawchhak unaute hmusit leh endawngna boruak dai tial tial te hi uluk takin ngaihtuah ang u. Kan ram hruaitute hian khi lam aṭanga pur chawk theih dan tur leh chak zawka inthlunzawma thawh ho dan tur te hi ngaihtuahin, mut mawh hnar mawha neih a va hun ta em. Kan zahawmna leh ropuina tur hi kan lo chhuahna lam aṭang hian a ni turah ka ngai nghet tlat. Ziah vek sen a ni lo, remchang a awm leh kan la ziak chhunzawm turah ngai ang.

- Dr K.C.Lalmalsawmzauva