Written by
F Lalliansanga

Secretary-ah All India Service chauh ni se

Ngaihdan a inang lo, pawm dang leh hmuh dan a inang lo, tun hnaia Mizo te central service-a kan lan/tlin tlem chhanah sawi a tam, puh tur lah a tam. Ka hmuh dan chuan Mizoram sorkar hian Secretary-ah All India Service te chauh hmang se kan ṭhalai lehkhathiam zingah UPSC exam an tam deuhin ka ring.

State service te hamṭhatna sang lutuk
State zawng zawng tih dan hre vek lo mah ila, state dang te tih ve mang mang loh nia an sawi chu kan sorkar hian state service te a thlen san tir lutuk hi a ni. Tunah hian sorkar hian state service 9 (MCS 4, MF&AS 1, MJS 1, MES 1, MSS 2) ngawt secretary post a nei a, state service te an thleng sang lutuk leh hamṭhatna an ngah lutuk hian kan ṭhalai lehkha thiamte UPSC exam hmachhawn a tichak lo niin a lang. Vanglaini 30th April 2018 chhuaka Pu Tetea sawi ang khan UPSC exam tura hah taka inbuatsaiha tlin hnua state danga awm aiin Mizorama nuamsa taka service a, a tawpa Secretary hna a chelh theih tho hi an duh zawk niin a lang.

Secretary post nei ve chiah lo sorkar hnathawk tam tak pawhin hamṭhatna an ngah. State danga IAS te aia hamṭhatna ngah zawk ni thei hiala lang Mizoram sorkar hnuaiah hna a awm nual mai.

All India Service (AIS) chauh
All India Service kan tih hi Indian Administrative Service (IAS), Indian Police Service (IPS) leh Indian Forest Service (IFS) te niin India ram khawi hmunah pawh post an neih avanga All India Service tih an ni a, a dang IRS, IA&AS, IES etc te hi central service an ti deuh bik a. Kan state sorkar hian Secretary atan hian AIS te chauh hi hmang ta se, state service te hi Addl. Secretary emaw, Jt. Secretary emaw chin thleng se, kan ṭhalai lehkha thiam te hian UPSC exam bei turin tum ruhna an nei lian deuh zawkin ka ring.

Kum 2016-a R Dengṭhuama Hall-a YMA Rorel Inkhawm neih ṭuma thu pass pakhat 'Central Service-a Mizo ṭhalaite tam tak an luh theih nan hmalak ni rawh se' tih, Central Coordination Committee (CCC) meeting-a a bawhzui dan tur relna ah pawh kan Branch aiawha ka ṭhut ve avangin 'Mizoram sorkar in Secretary-ah hian AIS te chauh a hman theih nan hmala tel ang u' tiin rawtna ka thlen ve nghe nghe.

Secretary atan AIS te ṭhatna bik hi kan hre deuh vek awm e. IAS officer pakhatin, "F-a, Secretary-ah hian IAS te chauh emaw, AIS te chauh emaw hi awm ila sorkar laipui dawr leh sum zu dil kawngah hian hei ai hian kan hai chhuak hnem zawk ang maw le. Central Secretariat-a hna sang chin ah khuan kan service pui te vek an ṭhu vek a, cr. 100 dil ngai ta se, 'ka pu/ ṭhianpa, cr. 120 min pe zawk rawh' kan ti ngam dawn a, tuna state service Secretary te hi chu khu lamah an lo hmuh san vak loh bakah, an lo ngainep thei emai...." a ti.

Duhsaktute'n iai leh si!
Sorkarin duhsak takin state service te Secretary-ah a dah a, Minister-te'n an Secretary atan IAS te an duh leh deuh vek si a, duhsaktute khan an aiawha Delhi-a sorkar laipui dawr tur chuan state service te an ring zo leh mang si lo tih sawi te kan hre ve ṭhin. Sorkar officer lian pension tawh te'n 'mahnia Delhi dawr ngam lo Secretary kan ngah lutuk hi a fuh lo a ni' an ti nawk mai.

Thil kal fuh lo!
Chief Secretary hlui pakhat nen hmanni deuh khan thil tihkhawmna ah kan ṭhu dun hlauh mai a, thil tam tak kan sawi dun bakah dil chhut takin thil ka zawt ṭheuh mai a, Secretary-a AIS ni lo awm ṭan dan thlengin. Min hrilh dan chuan Chief Secretary hlui pakhatin an makpa central service a la chhuak a (Ministry lak chhuah ni mahse, CS rawt angin an la chhuak), Secretariat-ah Jt. Secretary emaw, Directorate-ah Director emaw a nih tir mai dawn maw kan tih laiin Secretary-ah a dah ta mai a, khata ṭang khan thil a kal dik lo a, a hnu zelah sorkarin state service te a Secretary tir ta zel a, a pawi ngawt mai a ti.

Cadre hran
Mizoram hi AIS-ah Arunachal, Goa, Mizoram, Union Territories (AGMUT) cadre-ah a la awm a. IAS leh IPS bik te hi Home Ministry hnuai niin Mizorama rawn chhuak IAS, IPS leh IFS te pawh hi sorkar laipui rawn dah an ni a, Mizorama an awm chhungin Mizoram sorkar ta ni mahse, a neitu dik tak chu sorkar laipui ta an ni. Hmun kilkhawra awm kan nih avangin heng officer te hi an rawn awm chak vak lo tlangpui a tih theih a, chutih rual erawh chuan an rawn awm ngei ngei a ngaih avangin an rawn tling tla ve hram hram a tih theih fo bawk.

Hna tuina leh ram hmangaihna tak tak nen hna an thawk lo a tih theih avangin hna in a tuar a, Delhi-a zin dan emaw, training-a hmun danga kalna tur an ngaihtuah char char tih theih khawpin a ṭhen chu an zin bakah training-in an kal nasa a, IPS te ngat phei chu Delhi-a an awm laia an kal peih lohna ngei ngei, training leh Court-a inlan te an ngaipawimawh thar ṭhin niin tualchhung mi an officer pui te’n an sawi fo a, hei hian state sum nasa takin a tihek nia sawi a ni.

Mizoram hian AIS-ah hian cadre hran nei ta ila chuan IAS, IPS leh IFS ah te hian Mizoram cadre te chu an service chhung zawngin Mizoram ta an ni dawn a (sorkar laipui ta ni mahse, state sorkar thuhnuaiah an awm dawn), tual chhung ṭawng an thiam a ngaih ngei ngei dawn bakah neitu rilru pu in hna an thawh phah beisei a ni a. Hei bakah hian officer ṭha lo deuh hrem ngaite pawh tuna sorkar laipuia thlen zel ngai tawh lovin a neitu sorkarin a hrem thei tawh ang a, ramin nasa takin hma a sawn phah ang.

Mizoram sorkar chuan Mizoramin All India Service-a cadre hran a neih theih nan sorkar laipuiah ṭum eng emaw zat a thlen tawh a, tuna sorkar laipuia thuneihna chelh mek, NDA sorkar-a Home Minister Rajnath Singh-a hnenah pawh Chief Minister Pu Lal Thanhawla chuan 18th July 2014 leh 26th September 2015 khan Mizoram tan cadre hran a lo dil a, mahse, vawiin thlengin cadre hran kan la nei lo a, sorkar hian beidawng lovin dil fo mai se a ṭha ngawt ang.

Students' loan
Technical line hi a ṭhat em avangin nu leh pa tam takin an fate an kal tir hi a awm lo lem lo. BA, B.Sc, B.Com te hi a nep hauh lo nachungin graduate rau rau-ah MBBS leh BE te sorkar hna hmu lo rau rau-ah thawh tur an haihchham lo deuh bik a, nu leh pa te'n an fate zir atana an thlang hi a awm lo lem lo.

General line-a kal tira civil service exam tura chhiat palh huama tih (risk) hi nu leh pa tam tak hian an ngam lo niin a lang. Ṭhalai lehkha thiamte'n UPSC exam an hmachhawn tam theih nan sorkarin state service te dah hniam ngam se, exam an pun deuh deuh theih nan students loan te hi a pung awm mang lo in pe thei se. Zirlai lehkha thiam technical line-a kal te pawh hian UPSC exam hi uar deuh deuh se a ṭha ang.

- F Lalliansanga