Written by
Rev. Dr. K.Thanzauva

KAN RAM LEH HNAM CHHANCHHUAH NAN

Tunah hian kan ram politics hi a kal sual mek a, Politics dik lo livirah mipui min len lut mek a ni.

1. Politics saltanna livir (vicious circle): Mizoramah demo­cracy kan hman aṭangin kum 70 lai a lo ni ve ta reng mai. A ṭhatna leh ṭangkaina awm mah se tun dinhmunah chuan Politics saltannna livirah min hnuk lut mek a ni.

He saltanna livir (vicious circle) aṭanga chhuak tur hian 'kalphung thar' kan siam a ṭul a ni. Tunah chuan development project zawng zawng, Covid hripui dona tur sum chenin a khelh nan kan hmang a, kan ram tan ṭhan ngaihna a awm lo.

2. Intodelh lohna: Tun dinhmunah chuan intodelh lohna hi kan hnam hmelma lian ber a ni. Kutdawh mi zahawm tak an awm ngai lo. Parsis ho hi Bombay khawpuiah hian singli emaw chauh an awm a, mahse Bombay sumdawnna control-tu a ni. Chutiangin Juda ho hi USA-ah khuan 2.2 percent chauh an ni, mahse USA sumdawnna control-tu an ni. Tuman an hmusit lo.

Zofate hi UT/ State kan nih aṭangin kum 50 dawn a ni tawh a, vawiin thleng hian kan intodelh lo lutuk, chawm hlawm state kan ni reng hi a zahthlak a ni. A chhan chu:

(a) Development sum kan hmuh hi politics khelh nan kan hmang zel a ni. Election tin zawnin development hna kan thawk a, development project tam tak hi inthlanna atana sum tuak nan kan hmang tlat a ni.
(b) Sawrkar hmasa thil tih chhun zawm duh lovin hma thar kan la zel a ni. Hetianga kan tih ṭhin avangin a bulah kan ṭan leh zel a, hma kan sawn thei lo. Brigadier T. Sailo ruahman (Hydroelectric Power Plant) kha chhu zawm ila chuan vawiina electric bill complain hi a awm lovang.
(c) Corruption: Corrup­tion hi politics nunphungah hman mek a ni, hei hi a pawi hle. Kan intodelh thei lohna bulpui ber pakhat a ni.
(d) Vision a awm lo: Vision mumal tak leh Zoram hruai luh tumna mumal tak a awm lo.

3. Intodelhna lamtluang: Intodelhna lamtluang zawh turin ZPM chuan:-

1) Bana kaih policy (handholding policy) kan hmang tawh dawn a ni. Kan sem dawn lova, kan ram mipuite hi an bana kaiin kan hruai tawh zawk dawn a ni.
2) Planning & Develop­ment Council kan din ang. He Council-ah hian a ngaih­na hria, mi thiam (experts) hovin min kaihhruai ang.
3) Development Bank kan din ang a, chu chuan ṭhalaite lehkha zir duh te, industry din duh te, sumdawng duhte hnenah awl ai takin, a pung (interest) sang lovin loan kan pe dawn a ni.
4) Monitoring Commi­ttee kan siam ang. He committee-ah hian Sawrkar, Kohhran, Party hrang hrang aiawh an tel vek dawn a ni.
5) Val Upa Council (VUC) hian Monitoring Committee nen ṭangrualin sawrkar hnathawh dan a vil reng dawn a ni.

4. MIZORAM SUMDAWNNA HMUNPUI (BUISINEES HUB)-A SIAM TURIN THEIH TAWPIN TAN KAN LA ANG.
Act East Policy zulzuiin Sittwe (Akyap) international sea port based insumdawn tawnna kan bei ve ang. He project hi China lak aṭanga North East India humhimna tura Sawrkar laipui hmalakna (major project) a ni.
Tlabung aṭangin Rangamati kal tlangin Chittagong International Sea Port hman ṭangkai kan tum bawk ang. Tlabung aṭangin Rangamati hi hnai te a ni a, chuta aṭangin Chittagong International Port chu KM 77 chauh a ni. Khawvel kawtchhuaha dak chhuak turin Sittwe (Myanmar) leh Chittagong (Bangladesh) awlai takin kan thleng thei a ni. Tichuan India, Myanmar leh Bangladesh kan thlunzawm dawn a ni. Hei hi tun aṭanga kum 7 chhungin tihhlawhtlin ngei kan tum ang, tichuan North East India state zawng zawngin min awt em em tawh dawn a ni.

5. EDUCATION: New National Education Policy 2020 zul zuiin kan ram mamawh ang takin education kan kalpui ang.
1) Education hi politics khelhna atan hman ṭhin a ni a, hei hi kan titawp tawh ang.
2) Mi thiam hman tlak chher chhuak turin skill based education kan kalpui ang.
3) Three-language formula kan kalpui ang a, zirlaite'n Mizo, English leh Hindi an thiam tawh ang.
4) Mathematics, Science and Technology (MST) zirna chak takin kan kalpui ang.
5) Elementary education-ah chuan Sawrkar, Kohhran leh Khawtlang ṭangrualin a enkawl ang.

6. TUN HI A HUN CHU A NI (Now is the time): Hmasawnna tura danglamna (Socio-political change) siam turin Mizoram political history tun anga hun remchang hi a la inher chhuak ngai lo. Central-ah Congress a tla chhia a, an zung a rawp zo va, an kungpui a thi a, an ṭang a ro zo ta ni. BJP chuan Hindutva kal puiin national integration hming chawiin min nuai chimih an duh a, chu chu MNF-in an thawhpui a, mahse Lalpa'n rem a ti lo a ni ang, an hlawhchham der a, Mizo mipui bei a dawng a, kan mipui beidawnte hi kawng tharah kan hruai a ṭul a ni.

7. RINGTU - MI ṬHA, MI DIK LEH TAIMA KAN THLAN A ṬUL. Sum ngah, thiltithei, thamna (bribery) hmanga project nawr chhuah theih a ni ngawt lo. Heng hi boralna kawng a ni. Lalpaa innghat, thudik tantu Daniela-te thianzaho anga Pathian ṭih mi kan mamawh an ni. System ṭha neih a ṭul, chutih rualin system ṭha khalh kal turin mi ṭha kan mamawh a ni, mi ṭha kan neih loh chuan system ṭha ngawt hi a hman theih loh. Mizoram hmasawnna kawnga hruai turin a ngaihna hria, mi inpe Chief Minister atan kan neih a ṭul a ni. Kan chhia-leh-ṭha hriatna thiang tak aṭanga ngaihtuahin, Pathian rawn chungin, mi ṭha leh dik nia kan hriat thlan a hun ta ni.

Hawhte u, sawi chhiat kan nih tawh lo nan kan ram hi I din thar teh ang u.
I ram lo thleng rawh se.
Thy Kingdom come,
Thy will be done.

- Rev. Dr. K. Thanzauva