Written by
Lalrinliana Colney

ISRAEL AIA A LET SAWMA RAM THA HI

A dik alawm, Israel-te chu an ram 60% thlaler ram ro, ruah tui tla kham khawp hmuh lohna ram a ni. Independence an hmuh tirh pawha hna hmasaa an neih chu, indona karah, Jordan lui hnar leh Galilee lui hruai kawia tui lak a, National Water Carrier buatsaih a, Negev thlaler ram zau taka thlai chin theihna siam a ni. An tui lak chu dodalna a awm avangin indona a chhuak nghal a, six day war awm chhan lian tak pakhat pawh kha a ni reng a ni.

An ram sual chhuah chu: An thlahtu Abrahama hnena Lalpa'n ram a pek kha, luah chhunzawm thei lovin, mi salah tanga hnawh darh an nih hnu khan kum 2000 zet hnuah, Otoman lal ramin a awpna ata British in an chhuhsak a. British hnen aṭanga Independence an hmuh tirha Palestine ram ṭangrual hote nena indo a ngaih nghalzia te, ralthuam ṭha nei si lova, an Prime Minister hmasa ber, David Ben-Gurion hova an chet pazia te, ram hrang hrang aṭang Israel-a rawn kir hoten, Israel lei lung rap leh theia an awm avanga an lawmna, mittui nena an lantir dan te kha sawi vek sen a ni lo.

Anni chu: Hnam leh ram boral thei dinhmuna an awmna aṭangin, 'ka ram' tia sawi theih an nei ve ta chu, a ram luahtu mipuite chuan ram roreltua an thlan chhuahte chu, an ramin zalena a chan theih nana ral hmatawnga ṭang ngam sipai te ngat kha an thlang ṭhin a. Tun thleng pawhin sipai huisen ngei an Prime Minister atan chuan an la duh ber zel a ni.

Prime Minister hmei­chhia an neih awm chhun Golda Meir lah chu, sipai ni ve lo mah se, a rorel a rum thei em em mai a, Prime Minister term hnih a chelh tluantlin hmain, ka theih tawk ka thawk tawh e, tiin a bang hmiah mai nia mawle!

Anni chu ram tan an in hmang ral a ni ber a, sum awm sa aṭanga rorel ve lovin thawh chhuah chawp aṭangin hmasawnna an kalpui a. Ka hlawk ve nan tia ngaihtuahna hmang hman lek lovin, an ram an hmangaih hliah hliah ringawt mai a ni.

Kan ram ve chu: Pi leh pute ram luah sa, thing leh mau, ngaw durin a hual vel, ruah tui tla duhthu­sam dawnna ram, ram chhengchhia ni mah se, a enkawltu a zira intodelh theihna atana ram ṭhaah kan cheng a.

Sum leh pai lah central aṭanga 80% ngawt a tlawnin kan dawng ṭhin bawk a. A awmsa ring kan nih avang a ni ber ang chu, kan neihsa chu chenin mipui leh ram hruaitute nen, faisa rin tur dap zawngin, kan meng kalh ralh ralh hlawm mai a. Miin khaw var hai chhuah an tum laiin, keini ve chuan a var sa kan hai thim a. Kan entawn atan Israel te chu sawi ve chi pawh kan ni lo, kan rilru sukthlek a inang thlawt lo alawm. Anni chuan an ram leilung an fawh ngawih ngawih laiin, keini ve chuan kan leilung tha kan suasam chhe ve thung. Inang lo tak kan ni.

Anni chuan ram tereuhte aṭanga bul ṭanin, an thlahtu pi leh pute ram chan kha neih let tumin, huaisen leh fing takin ram an zauh zel a. Hmelma hual vel karah ram zauh hna leh an luah chin hman tangkaina ngaihtuahin an hmanhlel a. Keini ve chu kan pi leh pute ram sah sa pawh hauh nachang hre lovin, thenawmte nek sawra kan awm hnu pawhin, zah nachang reng kan hre si lo.

A let sawm chu khawiah nge? Kan ram hausakna awm sa hi Israel aia a let sawma ṭha zawk a nih si chuan, a ṭhatna hai chhuak ve turin theihna kan nei ve lo tihna em ni?

Lal hi a nawm em avang­in, in lal chhawk thlarauin min bual â a ni ber mai a, ram siam ṭhat aia lal zel duhna thlarau hian, kan ram hruaitute thluakah hmun a khuar ngheh tawh avangin mipui aiin party induhsakna rilru a lian zawk a. Kan khelh ber chu lal zel chakna a nih tlat avangin, mahni inhai vur hmasak a, ṭhuihruai tam tak siam kha kan tum a. Kan politics khawvel hian hmasawnna lamtluang a kawk lo em a ni.

History kan chhiara ram hmangaihtu ni a, mipui thinlunga cham rengte hi chu mahni inhaivurh lo ngam, an lal chhunga an hna thawh hriat reng tlak, ram hmelhmang ti danglam dawrh theite an ni a. Chutiang mi chu Mizoram history bu chhah puiah hian sawi tur an awm ve tawh em?

Israel aia a let sawma ram ṭha neitu hian, a let sawm chu kan la thup ngar ngar a. Delhi budget te anga ram hmangaih budget ti a, budget chhuanawm kan siam ngam ve si loh chuan, Israel ram chu kan tan chuan mumang ram a la ni zel dawn a ni.

- Lalrinliana Colney