Chakma te tel lo chuan...

Mizo te politics leh sawrkar inrel­bawlna hi Chakma te tel lova a kim thei ta reng reng lo mai hi a mak khawp mai a. Kum 1972 hma lam te kha chuan Mizorama Chakma te chu mihring leh ramsa kara leng ang deuhvin kan ngai a, kan hmusit a nih loh pawhin kan dah hnuai hle ṭhin. Kan inrelbawlna leh sawrkarah pawimawhna an la nei ang tih kha tu zawlnei mah khan an puang ngai bawk lo a ni.

Mizoram sawrkara MLA Minister te an la ni ang a, kan officer lian te’n an la um hlawk hlawk ang a, kan nula ten nui sengin parṭhi an la awrhtir ang tih pawh kan dawn pha ngai hek lo. An thlarau nun vei pawl mimal leh Kohhran ṭhenkhatin an zu luhchilh ṭhin tih mai lovah phei chuan Mizo mipui hian kan ngaihven lo hle a, kan tana hnemhnang tur emaw, kan lu tihai tham emaw-ah kan ngai ngai reng reng lo a nih kha. Mahse hun a lo kal zel a, vawiinah chuan Chakma te tel lo hian kan politics leh sawrkar hi a kim hlei thei ta mang hauh lo a nih hi.

Chakma ho tal pawl taka kan ngaih ṭhin te kha an lo awm mai mai hauh lo mai. Bengali rim nam deuh ta chu thil an man chak ta hle mai si a. Lehkhathiam te an lo awm chho va, an khawhawi a lo zau chho zel a, Autonomous Council mai bakah MLA leh Minister te thlengin an rawn nei ta fo mai. A mimir leh khawtlang hian helh ru viau ṭhin mah ila, a promote tu kan awm tlat zel a, tichuan Chakma te chuan Mizo te inrelbawlnaah thui tak pawimawhna an lo nei ta a ni. Hna lak leh zirna lamah pawh Chakma te hmel rawn langin kan rorel an su buai laih fo va. A ṭhenin ram leilung mi ni lova kan ngaih laiin sawrkara hamṭhatna an hmu zel thei tho va. Kan duh emaw kan duh lo emaw, Chakma te hi kan la buaipui tel zel dawn niin a lang.

Kum 1972-a UT kan neih ruala District Council puitling an han nei ve ngawt mai te kha mak ti-a hahipa kan sawi laiin, a lo mak mang hauh lo. Kum 1952-a Mizo District Council kan neihah khan Chakma vengva deuh pakhat Medhi Chakma chu Ruat Seat-ah dah a lo ni tawh a. Eng vanga Chakma pa kha MDC member-a dah nge an ni tih hriat a ni lo.

Kha mi kum aṭang khan kan dah hniam em em Chakma te chuan politics mual eng an rawn hmu pha ve ta a. Pawih leh Lakher ten District Council an hmuh dawn lai vel khan Chakma tana District Council dil turin Atul Chandra Chakma leh a ṭhiante chuan Delhi an thleng thla daih tawh. An lei pathian tih mai tur khatih laia Mizoram Bawrhsap leh Assam Chief Commissioner - Bengali pachal ve ve te malsawmna zar zovin Mizo mipui te hriat lohva khatiang kha an lo ti thei a. Huatthlala viau mahse, min tlan khalh hneh thiam dan kha lehlamah chuan ngaihsanawm deuh an ni.

Mipui mimir chuan hriatpui lo mah ila khatih laia Mizo District Council lubawr leh Party lu ṭhenkhat chuan beng chuan an hre ngeiin a rinawm a, an dodal lem lo tih chu a rin theih mai awm e. Chutiang chuan Chakma te hian an politics ban hi an phun nghet chho ta viau mai a ni. An hnena tlaktlum kan inchuh ṭan der chu a nih tak mai hi.

Hetiang hi a nih avangin thawkaphita Chakma District Council ṭhiah thu party ṭhenkhatin an chhak chhuak thla zen te pawh hi ṭawng chuang mai a ni. Vawiinah phei chuan an Council ṭhiah chu sawi loh, an Council-a roreltu nih tumin politics ball kan inpet luh siak ta mup mup mai a nih hi. MLA thlan leh hunah pawh “Tu party mahin Chakma bialah candidate siam loh tur” tih te hi chu thu satel lu mai a la nih duh hmel khawp mai. Heti hi kan nih avang hian Central YMA thupuan pakhat Chakma District Council ṭhiah tih pawh hian khaw eng hmu tak ang maw?

Chakma District Council ding tur kan dan zawh loh hnuin, Mizorama piang leh sei lian dik tak Chakma te chu Mizorama cheng ve - a pawmin kan han inhnuk hniam a. Rawn lut ru ni-a kan hriatte erawh chuan kan mit an tikham thung a. An mihring pun chak dan enin inhring pung mai chu ni lovin dan lova ‘pem pung’ niin kan hria a, tihngaihna kan hre lem hlei lo va. YMA leh Zirlai pawl hrang hrang te chuan mipui kaihharh han tum eltiang mahse, politics thilah chuan Chakma te hi kan ngaizawng ru tlat a, a kila lung pawimawha hmangin Council ṭhiah sak emaw, pem lut-ho nawr chhuah emaw hi kan thei lo tih chu a chiang telh telh a. MNF lah hian ramhnuaia an awm lai aṭang khan Chakma District Council ṭhiah hi hmai phih nana hman rawn tum ni khan an lang a. Mahse vawiinah chuan he Council chhunga thuneihna chan tum hian an vir buai ta em em mai a, CADC inthlan hnuhnung berah phei chuan seat la tam ber an ni ta hial a, an hmai a uang hle a ni.

An politics hisap erawh a ṭhelh deuh nge ni seat la tam ber chu an kut chi lo hawi der a, Congress fin an chelh ta lo a ni ber mai. Sawiselah an ramṭang zui ta a, “Grep te chu a thur thur nen” tih phei chu a rem chiah lo va, a chhan chu an rim ve ve a, an inluh thuk hleih ta deuh a ni mai. Engpawhnise, Chakma vote-a thlan tlin nih an lawm hle a nih si chuan, an Party hi State-ah lo sawrkar leh pawh ni se, an Council ṭhiahsak te chu Thado ṭawng takin, “A theih naisai poi” a ni tawp mai.

Party ruhno bera lang BJP phei hi chuan an zuanfung (springboard)-a hman an tum tih a lang chiang khawp mai. Mizorama inthlanna eng level maha tling ngai lo khan vawikhatna atan CADC inthlanah seat nga lai an la a, an phur ta em em mai a. An indah sang nghal larh mai a, party dang nena sawrkar an siam dun a nih pawhin CEM dinhmun chu an keipui sa hauh sa run mai a. Kum 1972 kum tira MU leh Congress peng pakhatin sawrkar an siam a, UMPP an tih ang deuh khan pawl hming thar vuah vein thir leh bellei chu an han inchawhpawlh ta phawt a. Hetia Christiante nel loh ber Party leh a sawi hlauhawmtu ber party an han inkawp ta chu Congress Party pawh an hmai a pha deuh ni pawhin a lang. Mahse hnara hnuaiah phatna a bo lo tih ang deuhvin, Hindu BJP chauh hlauhawm nia sawiin, Buddhist BJP chu hlauhawm an ti ta lo va. Chuti a nih chuan Mizo Kristian te hruai ngei BJP chu a va ṭha dawn ve! An inhnim hnai duh mai ang a! Hetiang a nih chuan Congress pawh hi BJP nghakuaiah hian an awk ang a, a budelh zawk Mizoram BJP hian a saipui zawk hi an la chaih kual hrep lo vang tih pawh sawi har tak a ni.

Hetiang, sapṭawnga paradox an tih, thil awmang lo deuh hi a thleng lo vang tih tu nge sawi thei? Hetiang hi kum 1974 khan Mizoram politics-ah thlengin a lian zawk Mizo Union pawl chu a fere zawk Congress-in an dawlh daih a nih kha. History mak tak hi a thleng nawn leh mai ang em?

Heti taka Chakma tel lova awm thei ta lo Mizo te hian thu dik kan hmachhawn ngam a ngai ta. Mimal leh pawl ṭhenkhat chuan, “Chuti em chu ni lo ve” kan ti a ni mai thei. Mahse politics-a kan hruaitute chetze en hian beisei a sang vak lo a ni. Khawi laia ṭhahnemngai deuh inhlawm khawm - NGO hrang hrangin emaw mutmawh hnar mawha an lo neih ngawt hian kawngro a su thei ta mang lo niin a lang. Ti hian politics hnute tui-a kan vulh len zel chuan Civil Service leh politics-ah te hma an sawn zel ang a, rorelna fawng vuantu an nih fur hun te hi a thleng lo vang tih a sawi theih ta lo.

Vawiinah mai pawh Chakma bialah chuan Mizote kan tlangnel tawh lo a ni a, lalna te thuneihna te an vawn fer fur hun phei chuan a ram neitute hian an hnenah dawvan kan la kai fo vang tih hlauhawm tak a ni. Ti hian an huangtau zel ang a, nakinah chuan Autonomous District Council aia rorelna sang zawk te an la beisei ang a, kan tawlh duai duai ang tih hlauhawm tak a ni.

Pawl ṭhenkhatte phei chuan Chakma Nation dinsak kan mitthla ruau ruau tawh a ni lawm ni? Tharuma kan hneh hi thupui inchuhah hian kan hneh lo fo dawn niin a lang. Chakma te tel lo hian kan khawsa hlei thei lo a nih tak ber awm hi maw! Hairehai!

- P.C.Lawmkunga