WARNING!

Fimkhur rawh tih thumal hi khawvêl kan zin kawnga kan ṭawngkam hman ngun ber pâwl a ni hial âwm e. Fim­khurna tur a lo tam ve êm bawk a ni. Kan fimkhur loh chuan buaina, harsatna leh vanduainate kan tâwk palh thei. Kan fimkhurna tur tam tak zînga tlêmte ziak teh ang:

Silaia inkâp palh: Tlêm lai deuh khan thingtlâng lamah sa emaw tia inkâp palh an awm fo mai a, a tam zâwk chu an thi niin a hriat. Sa kâp thiam deuh mai pakhat chuan sa kan kah dâwn rêng rêngin a lu leh a mei chiang takin kan hmu hmasa phawt tur a ni a, kan hmuh loh chuan kah loh tur a ti; a dik hmêl hle mai. Hei hi sa kâp ṭhinte tân chhinchhiah chi tak a ni. Mihring chuan mei kan nei lo a, mei hmu hmasa loa kah loh tur a nih si chuan mei nei lo mihring kan kâp palh dâwn lo tihna a ni.

Insual ṭhelh: Mihring insual buai ṭhelh a ngaih châng a awm fo. Mi intibuai remtu leh mi nunna chhantu pawh kan ni thei. Chutih rualin, fimkhur loh chuan hliam nasa tak kan tuar thei a, ram tui lei loin kan awm phah thei a, nunna hial pawh kan chân phah thei. Invêng miah lo leh thinrim ve ang maia kan ṭhelh hian thisen lum tawh, thinrim khaw hmu fiah tawh lote kut tawrh palh a awl hle. Chhânna nêmin thinur a tikiang tih thu hre reng chunga ṭhelh a ṭha.

Nupa kut inthlâk, bialnu inchuha martar huama insual, phuba laa insual leh inphêk sual ang chite ṭhelh tum hi tui thiam lo tui tla chhan tum ang maiin a hlauhawm êm êm a, fimkhur hle tur a ni. I ṭhelh lo ang u kan ti lo a, fimkhur takin i ṭhelh ang u kan ti zâwk a ni.

Ui seh: Zonet zing daifim leh AIR thlirvêlnate ngaihthlâk hian tûk tin deuh thawin ui seh a awm thu an rawn puang ṭhin a, a zia lo ngawt mai. Ui hi kan vulh nasa a, a neitu tân a hlauhawm loh laiin a neitu ni lo tân erawh a hlauhawm. Ui, saruh khel lai emaw chaw ei lai emaw hnaih loh a ṭha. An bul hnaiha tlân loh bawk tur a ni. Chhaih loh bawk tur a ni. En (eye contact) hi ui ṭhenkhat chuan an duh lo.

Min ûm chuan lo hâu lêt ila, ring deuhin aw lo chhuah ila, an tîm ve deuh. Mi vulh tih kan hriat tlat avângin lo beih lêta tihnat palh kan hlâu ṭhin a, hei vâng hian min seh phah fo. Min seh dâwna kan hriat chuan lo beih lêt mai a fuh zâwk hmêl. Naupang hi ui laka invêng fimkhur tura hrilh ngun a ṭha.

Sex leh AIDS: Sex hman aṭângin HIV kai leh AIDS vei kan tam ber tih thu uar taka tlangâupui mêk a ni a, hei hian fimkhur lo takin sex kan hmang nasa tih a nemnghet. Chuvângin, sex hi nupa kâr loah chuan hman duh miah loh tur. Vei lo tura kan ngaihte paw’n an lo vei ru khiau thei tih hi rin tlat tur. Chuvângin, i ngaihzâwng, i hmelhriat, i nêl êm êmte paw’n HIV an lo kâi thei. Sex hmanpui miah loh tur. Condom an fak chiam a, hei hian zaa za a vênghim lo tiin a siamtute’n an sawi; a him ber chu hman loh hi a ni. Thu awih loh chuan a kâi ang a, dam chhûng a vei tawh mai dawn a ni.

Social media: Social media hi hman fimkhur a ṭha. Mi pawi sawi nân a hman palh theih a, hmêlma siam nân a hman theih bâkah thubuai awrh theihna a ni. Mahni mualpho nân pawh a hman palh theih. Tun hnai lawk khan J&K state-a hmeichhe naupang vanduai, pâwngsuala thah tâwktu nihna an puan chhuah avângin media mi ṭhenkhatte chu nuai 10 ṭheuh chawi tura tih an ni.

IT Act te hi hriat a pawi­mawh hle. Dâwt hmanga mi dang tihhmingchhiat theihna a nih avângin hman fimkhur a ngai hle. Mi sual deuhte pawi sawi palh ngat phei chuan a rûka min veh rengtu, kawng hrang hranga phuba lâk tuma remchâng zawng char charte pawh kan tawng palh thei. Chuvângin, ngaihtuahna fîm tak hmang chungin social media kan hmang tur a ni.

Thinur leh tualthah: Thin­rimna hi mihringte hmêlma lian berte zinga mi a ni. Kan thinrim thei vek. Mahse, thinrimna hi thunun tur a ni. Thinrim insûm zo loa mi kut kan thlâk vak hian tum lo deuhin mi kan tihlum palh thei. Mihring hi sa huat laia intih palh chuan ho deuhin a thih theih. Pathian phal loh thil a nih avângin tualthattute hma hun a thim. Dam chhûng tualthattu tia hriat reng kan ni dawn. Lung inah dam chhûng kan tâng thei a, khaihlum pawh kan ni thei. Sum tam tak kan châwi thei bawk.

Tual kan thah avângin mi dang hma hun kan tichhe thei. Miin kan pawi an lo sawi palh a nih pawhin kan thinurna hi thunun tlata tualthah phah nâna hman loh tur a ni. Nunna leh muanna hlutzia hriat reng tur a ni.

Tin, tumah tihthinrim loh tur a ni. Mi chunga dik lo tak leh ṭha lo taka thil kan tih hian an thinlung kan hliam a, thinrim chungin a chhe zâwngin min hre reng a, min beih lêt hlâu chungin kan awm phah thei. Kan vanduai phei chuan an kut kan tuar thei bawk. Thinrimna hian tumah hlauh leh zah a nei ṭhin si lo a, mihring a ti-â vek ṭhin. Thinrimna lak ata mahni insûm mai duh tâwk loin sual râpthlâk tak ti tura mi dangte tihthinrim loh hi kan tum bawk tur a ni. Chuvângin, mi pawi sawi loa mi dangte nêna inrem taka awm hi kan hringnun thupui tur a ni.

Fimkhurna tur a tam a, kan sawi sêng lo. Fimkhur loh chuan a pawi ṭhin a, inchhîrna hian min tlâkbuak ṭhin; mahse, a sâwt tawh ṭhin lo. Chuvângin, hlim tak leh thlamuang taka kan nun theih nân buaina min thlen thei thil eng mah i ti lo ang u.

- Miltona, Vaivakawn