PU K.L. LIANA LEHKHATHAWN HMUH KHA
Mizorama nitin Chanchinbu hlun leh darhzau tak, ‘Vanglaini’ 20th April, 2018 phek 8-naa Pu K.L. Liana thuziak, ‘Lehkha Thawn’ tih kha a ngaihnawmin a bengvarthlak hle a.
A lehkhathawn hmuh kha ama sawi dan takin nula lehkha nge, nuthlawi thawn zawk tia a lo inkhap laiin putar kum 88 mi Pu Saingura Sailo lehkha thawn a lo ni a. Pu K.L. Liana lehkhathawn dawn zawng zawng hi a tlangval lai aṭanga tun thlengin dah ṭha se a tam tawh viau mai thei. Mahse nula, nuthlawi lehkha thawn erawh chu...
Lehkhathawn dahṭhat sawi takah chuan lehkha thawn hlui tak tak an rawn lekchhuah lehte hi a hluin a ngaihnawm ṭhin a. Kum 1959 October thla chhuak Kristian Tlangau Chanchinbu-a H.S. Luaia (fam), tun hnua Rev. Dr. ni tain Mizo Israel chungchanga London-a an hmunpui Embassy of Israel hnena a lehkha thawn leh an chhanna te a rawn ziak kha a ngaihnawmin a bengvar thlak hle a. (Kristian Tlangau 1959 October phek 36)
Kum 1976-a Pi Lalsangzualin (fam) Pu Ellis Saidenga (fam) lehkha a thawn, amah (Pi Zualbawihi) chanchin leh a hla phuah chungchang, Pu Ellis Saidenga’n a zawh a chhanna te pawh kha bengvarthlak tak a ni. (Zoram Pangpar 2006, M.A.L. Jt. Hqrs. Lunglei lehkhabu buatsaihah Pi Lalsangzuali kutziak ngei xerox-a nemkai a ni a) Hei pawh hi a hlu hle.
Tin, kum 1988 November 12-a Zikpuii pa (KC. Lalvunga)-in Pu Lalzuia Colney (tunah Dr. Lalzuia Colney) lehkha a thawn, Zikpuii pa’n ‘Lungrukah mi vei ve la,’ tih hla a phuah chhan a rawn sawina te kha a va ngaihnawm em! (Thu leh hla 2009 April p.13) Dr. Zairema’n ‘Ṭhian Lehkhathawn’ tih a bua a chhuah te hlei hlei kha.
Awle, kan han kual ta duah a, ka sawi tum tak zawk chu Pu K.L. Liana lehkha thawntu Pu Sanglura Sailo-in ‘Lal pian hun pangpar a vul leh ta’ tih hla hi Pate-a phuah ni lovin Saituala an awm laia an ṭhenawm pa Ngurtawna’n “Keima phuah a ni. Mas dawn a ni a, Lalkherha hmuahnaah kawng thlangah kan awm a, Tlangsam chu a vul chuk mai a, he hla hi ka rilru-ah a lo thleng zurt zut mai a, ka ziak ta a ni. Ka phuah tih pawh a inhmeh lo a, ka ziak ka ti mai ṭhin! tiin vawi tam tak min hrilh a ni,” tiin Pu Sanglura chuan Ngurtawna sawi sawi chhawngin Pu K.L. Liana lehkhathawn dawn Vanglaini Chanchinbu-ah a rawn tarlang a.
Ni e, Hla phuahtu chungchang hi hriat dan a inang lo thei a, Pu Sanglura pawh hian Pu Ngurtawna sawi a hriat dan a ni mai a. Mahse he hla ‘Lal pian hun pangpar a vul leh ta,’ tih hi chu mi dang phuah anga sawi a awm leh zauh ṭhin a, Lenkhawm hlabu hrang hrang leh Hla leh a phuahtute tihah te pawh ‘Patea phuah’ tiin dah vek a ni a. Kei pawhin hemi chungchang hi Chanchinbu ṭhenkhatah te pawh ka ziak ve tawh ṭhin a. Pate-a hla ngun taka chhuitu Pu B. Lalthangliana pawhin ‘Hla leh a phuahtu’ tih bu leh ‘Patea leh Damhauha hnuhma’ tih bu-ah te pawh a ṭobul thlengin a ziak a. Pate-a nupui Pi Kaphnuni dam laia Pu B. Lalthanglianan a kawmnaah te pawh ka tel ve a. Tin, Pate-a fanu Pi Lalauvi dam laiin Lungleiah ka lo kawm ve tawh a.
‘Lal pian hun pangpar a vul leh ta,’ tih a phuahna hmun leh Thekte lal Pu Thanga kaiṭen rap chunga a phuah, kaiṭen neitu Thekte khaw lal Pu Thanga ngei pawh Tahan Hmunlai khuaa ama inah ngei ka kawm ve tawh a. (Thekte khua hi Mizoram, khawchhak lam, Farkawn aṭanga hla vak loa awm a ni a. Pu Thanga Farkawn aṭangin Tahan lamah a pem tawh a, tunah phei chuan Ropuina Ramah min hawnsan tawh a.)
Patea (1894-1950) hla dang leh a chanchin te chu kan luhchilh hman lo ang a, ‘Lal pian hun pangpar a vul leh ta,’ tih a phuah dan chauh tal chu kan thu tihchian nan i han sawi thuak thuak ang hmiang. Sawi chian loh chuan thil hi ‘emaw’ tih mai hi a awl ve ṭhin a.
Patea (a laiah hming ‘Zaliana) chu Thuhrila a vah laiin Thekte khuaa an lal Pu Thanga inah a thleng a, ni khat chu ni tlak dawn ruaiah Thekte khaw chhak lama Lurh tlang tlak lam per chu ni tla tur hian a chhun fuh em em mai a, Tlaizawng par a vul chuk mai bawk a. Pu Thanga kaiṭen chu a ke vei lama rap chungin “Hengte hian ram an va timawi em! Lal pian hun timawitu an ni, lung a va leng ve aw” a ti vawng vawng a. Tichuan-
“Lal pian hun pangpar a vul leh ta,
Thinlai mu hnu lunglen a kai tho ve;
Van hnuai mi hril Bethlehem
tlang chungah,
Rinin thlain mi an thlawk kai.”
tih hla Zofate awm chhunga chul tawh lo tur chu a phuah chhuak ta a ni. Pathian kutchhuak ropuizia aṭang chuan a rilru mitthlain Lal Isua pianna Bethlehem tlang te chu thlirin:
“Ngaih a na e, Bethlehem tlangpui,
Tlai ni tla eng lehkawl a khum riai e,” tiin a chang hnihnaah chuan a chham chhuak ta a, Lurh tlang pang per ni tla turin a chhun en mawi tak mai te chu Bethlehem tlang vel hmehbelin a au chhuak ta a ni.
Kan hriat tawh angin Patea hi Mizo irawm chhuak Kristian zaikhawm hla phuah hmasa ber a ni a, Zofate tana rahbi tuk hmasatu a nih avang hian a fakawmin chawimawi pawh a phu reng a. Tunlai ṭawng takin ‘Eng Award emaw’ pek te pawh hi a phu a. Hla Kungpui mual luah hmasatu pawh a ni reng a. Kum 2000 AD pawh khan Patea a pian aṭanga kum 106-na a thih aṭanga kum 50-naah Mizo Academy of letters, Joint Headquarters Lunglei (MAL)-ten Lungleiah Patea tupa (a fanu Pi Lalaui fapa) Pu Hlute-a inah Patea hmingin Patea tu leh fate nen hun hman a ni a, Paper-te buatsaihin Pate-a Hla phuahte an sa ho a.
Nikum 2017, October 20 (Zirtawpni) pawh khan Mizo Hla Kungpui Mual Committee leh Khawbung Welfare Committee Aizawl pawhin ‘Seminar on Patea Hlate zir chianna’ Aizawlah an buatsaih a, a lawmawm hle mai. Mi hlui leh Zofate tana sul lo su hmasatute chawimawi hi an phuin Ṭhangtharte pawh hetiang kawngah hian kan harh sawt hle a. ‘MIZO KRISTIAN HLATE PA’ tih hi a pe theitu chu ni ila ka pe ngei ang le.
Kum 2019 khian Patea kum 125-na Quasquicentennial (125th Birth Anniversary)-te a lo thleng ve dawn ta a. Eng emaw ti tak chuan Pate-a Hriatrengna thil buatsaih te pawh a duhawm hle mai.
Pu C.Z. Huala chuan “Ka hriat dan a dik chuan Patea Khawbung chu Mizo thluka Kristian hla phuah hmasa ber a ni,” a ti a. (B. Lalthlangliana, Patea Hlate zir chianna p.11) patea hian Hla 55 a phuah a, Krisitan Hlabu-ah hla 10 seng luh a ni a, Lenkhawm hlabu hrang hrangah a hla eng emaw zat chu telh a ni a. Pu R. Lalrawna buatsaih ‘Mizo Rohlu’ bu-ah hla 15 a tel bawk a.
Pate-a hla phuah hmasak ber chu:
“Ka ropuina tur leh ka himna hmun,
Ral hlauhawm leh ṭitna awm lo chu;
Thlaler aṭang hianin ka hmu rinin,
Chu hmun hlun chuan
min tuam vel avangin.”
tih hla hi a ni a, kum 1920 kum bul lamah a phuah a ni. (B. Lalthangliana, Pate-a leh Damhauha Hnuhma, p.2) ‘Lal pian hun pangpar a vul leh ta,’ tih phuahtu kan sawina lamah kan kan kual thui ta deuh a, a chhana lak thiamah kan ti a ni ang chu.
- K.Krawsthanga, Zobawm Run
Thu laknate -
* Patea leh Damhauha hnuhma : P. Lalthlangliana
* Patea Hlate Zirchianna : Hla Kungpui mual Committee & Khawbung Welfare Committee
* Vanglaini Chanchinbu (20.04.2018)
* Hla leh a phuahtute : Hrangbana College Aizawl
* K. Krawsthanga Note bu
* Zoram Pangpar : MAL Hqrs. Lunglei
* Kristian Tlangau 1959 October
* Thu leh Hla April, 2009
* Lal pian hun pangpar - K. Krawsthanga, Lelte Weekly 2017 December