Written by
Lalhruaitluanga Bawitlung

Mizoram GSDP leh Per Capita Income

Vanglaini chanchinbu ni 13-14 May, 2018 chhuakah khan Pu Lalduhoma, ZPM Chief Ministerial candidate khan Mizoram sorkar hruaitu te’n Mizoram GSDP leh Per Capita Income san thu an sawi hi ‘mahni inbumna’ mai a ni tiin a rawn sawi a. Economist ka ni lova, Pu Lalduhoma pawh a ni bik bawk lova. Mahse, ka mi kawm phak tawk leh ka chhiar ve phak ang ang aṭanga ka hriat danin Mizoram GSDP leh Per Capita Income san thu hi chu thu dik niin ka hria. Ka hriat chhan ka rawn ziak ve a ni.

Pu Lalduhoma thusawi hi lo ngaimawh tura ka beisei, Finance leh Planning Department lam lah chuan an ngawihsan tlat bawk si a. Mahse, a thusawi hi lo awih tawk tawk an awm chuan kan sorkar hotute hi ‘mahni inbum’ a, thusawi mai maia lo ngai an awm chuan kan ram dinhmunah an lo inngaihtuah lungngai ang tih pawh ka hlau a. A chhiartute zingah economics term khirh pui pui hre thiam lo te an awm ve theih ringin mawl zawk leh hriatthiam awl takin ka rawn ziak dawn a ni.

1. Mizoram Gross State Domestic Product (GSDP):- Mizoram state chhunga chengte’n kawng hrang hranga an thawh chhuah aṭanga teh hi a ni mai a. Sorkar hnathawkte, lirthei- JCB, Earthmover, Bus, Taxi, Two-wheeler taxi neitu leh khalhtute, kawng sira eng eng emaw zuar leh dawr changkang taka car, TV leh thil dang zuarte, kuthnathawkte thawh chhuah te, contractor te sum lakluh, chow leh cake, chhangthawp, biscuit siama sum la lutte, ruai (caterer) nia sum la lut te, kawng hrang hranga sum la lut te hian Mizoram State GSDP hi a siam a. Kan ram leilung leh lei hnuai hausakna hi kan beisei angin la hai chhuak lo mah ila, kawng hrang hranga a mi chengte’n kan sum deh chhuah hi a tam a, hman ai chuan hei vang hian kan nitin khawsak pawh a lo awlsamin kan lo changkang ve ta tih hi kan thil neih leh kan insak

aṭang ringawt pawh hian khawpui chauh ni lovah, thingtlang thlengin hmuh theihin a lang a ni.

Hetiang hi GSDP kalhmang a nih avangin buh leh thlai lama hausa lem lo leh lei hnuai hausakna lama pachhe ve tak, Singapore te, Switzerland leh Israel ram te chuan mihring thiamna hmangin Service Sector, Banking leh Insurance Sector-ah ṭan an la a, an GDP chu khawvela a sang pawl an ni thei reng a ni. Israel ram pawh hian technology lama thiamna sang hmangin sum an la lut chauh ni lovin khawvela chungnung leh hruaitu nihna hauh tlat an tum a ni. India rama buh thar chhuah lama kan ‘buh zem’ tih mai tur, Punjab te chu chuti takin an GSDP a sang leh chuang kher lo.

Hetia kan GSDP a sang viau chung hian infrastructure lama ngelngheh zawk nan leh kuthnathawk te’n eizawnna nghet (sustainable economy) an neih theih nan kan sorkar chuan NEDP hmangin hma a la mek a. Tunah kan duh leh beisei ang la pha lo viau mah ila, a bul kan ṭan tawh a, nitin bur char charna tur hna hrang hrang khawpui leh thingtlang lamah kum 10 hnu-ah chuan Mizoramin kan nei thei ang.

2. Mizoram Per Capita Income:- Mizorama cheng zawng zawngte thawh chhuah zawng zawng belhkhawm hi a mihring cheng zata sem tawp hian ‘Per Capita Income’ chu kan hre thei ni mai hian ka hria. Officer lian, thla khata cheng nuai chuang hlawh leh engmah hlawh chhuah nei lo, naupang kum 5 mi pahnih te ‘average income’ chu cheng sing engemaw zat a, a ni dawn a. Mizoram hi mihring tlemna state a ni a, kan thawh chhuah zawng zawng han belhkhawm a, a mihring zata sema kan ‘Per Capita Income’ a sang hi thil dik a ni. Kan Kohhran thawhlawm aṭanga teh pawh hian kan sum deh chhuah hi chu a sang ta hle tih a hriat theih a ni.

Kum 2008-2009 khan Presbyterian Kohhran bik chauhah pawh thawhlawm tling khawm hi cheng vbc. 50.41 a ni a. Vawiin 2017-18-ah chuan cheng vbc. 209.08 a lo ni daih tawh a ni. Mizorama Kohhran dang dang, Baptist Kohhran te, UPC, IKK, Salvation te pawh hian hemi scale ang deuh vel vek hian an thawhlawm a pung chho a ni. Chhungkaw khawsak rek dawk em thleng lova Kohhrana thawhlawm kan thawh hian a mawl thei ang bera sawi chuan heti thawhlawm lo pung chho tial tial pawh hian GSDP a ṭhang tih a finfiah.

GSDP emaw Per Capita Income emaw teh nan central sorkar sum emaw, state sum emaw, tuallai leh thingtlanga thawh chhuah emaw, a enga pawh hi thawh chhuah chu a ni vek maiin ka hria. Dik lo tak leh sorkar phal loh zawnga sum la lut, nawhchi zawrh leh drug zawrh te pawh hi sum lakluhna ni tho mahse, sorkarin dan hmangin a khap a, man theih pawh an ni.

3. Central sorkar sum:- Mizovin JCB te, earthmovers te, car man to tak tak te, TV leh refrigerator te, khawl siam chhuah tam tak bungrua kan lei hian a leitu lamina kan hriat lem loh, a zuartuin a mana a chhiar tel nghal, Indirect Tax (tunah GST) hi kan pe ṭeuh ṭeuh a. Hetiang tling khawm hi central sorkar hian state leh UT tinah thla kipin ‘devolution’ an tih hmangin min sem

ṭhin a. Hei hi kan retheih vang emaw, min khawngaih vang emawa min pek a ni lo, India ram ropui taka Federating State kan nih a, a thawhtu lah kan mipuite tho an nih vanga kan ‘chanpual, kan ta, kan chanvo’ kan dawn a ni. Lo inkiltawih emaw inthlahrunna chi awzawng a ni lo.

Central sorkar hian mahni puala ram han cheibawl tur a neih loh avang hian ram tana a ngaih pawimawh chu Centrally Sponsored Schemes (CSS) hmangin State leh UT-ah hna a thawk a. Mizoram state-in hemi kawnga kan dawn hi kum khatah a tlangpuiin cheng vbc. 1,000 vel a ni. Hei hi kan budget size aṭanga 10 % vel a ni ṭhin.

4. 15th Finance Commission leh kan GSDP/ Per Capita Income sang chung­chang: 14th Finance Commission khan kum sawm tam tak state te’na kan insem tur, central sum neih aṭanga 32 % chauh ni ṭhin kha 42 %-ah a puntir a. Hei hi Pu Lalduhoma hian la puntir leh a duh thu 15th Finance Commission-ah thlen a tum tih a sawi a, a hlawhtlin hlauh chuan a lawmawm khawp ang. Mahse, kan hriat ngai ve tak mai chu central sorkar hian sum mamawhna a ngah ve khawp mai. Chuvang chuan kumin pawh hian a budget-a zaa 19 zet hi sum puk (borrowing) hmanga phuhruk tur a ni. Central sorkar hian Armed Forces zawng zawng, Navy leh Air Force tiam vekin a enkawl a, chu bakah khawvel ram ropui hruaitu a nih angin India hian ram rethei ve lehchhawng te hi foreign aid, cheng vbc. tam tham tak tak a pe kum tin ve a ni.

Tin, kan GSDP leh Per Capita Income hi ‘mahni inbumna’ ang deuhva ngai a, hei aia tlem zawka kan lantir loh chuan 15th Finance Commission-in sum min pe tlem ang tih a hlauthawng hi chu a hre fuh lo deuh a ni. “Dinhmun chhe zawk angin inlantir ila, sum kan hmu tam thei ang” tih emaw “Kan dinhmun a ṭhat chuan sum min pe tam lovang” tih emaw kha chu ‘ram hlui zia’ a ni.

Vawiinah chuan sum kan neih ang ang hmanga dinhmun sang zawka kan inhlan chhoh theih hi sum hmuh tam zawk theihna kawng a ni tawh a. CSS hna tam tak pawh hi a thawh hun chhunga kan thawh zawh a, chak takin development kal se an duh avang hian sentral sorkar, a ‘scheme’ neitu hian kan thawh chak leh ṭhat dan azirin sum hi min pe thuai thuai ṭhin zawk a ni.

- Lalhruaitluanga Bawitlung