Thumu hnu - Larsap Lambun
Mizoram buai lai chanchin leh a chhehvel thil thleng hrang hrang ziakna lehkhabu a chhuak tam ta viau a. Rammu a chhuakte ngeiin an tawnhriat an ziak te hi a ngaihnawmin a bengvarthlak hle. An hun lai hre pha ve te tan phei chuan a ngaihnawm lehzual. Hetiang lehkhabu tunhnaia chhuak tharte pawh a ziaktute ngei Zonet-in biangbiakna a neih te chu an lehkhabu chhiar tichakawmtu an ni leh zual. Chu bakah khanglai hun a taka tawng ngeitute biangbiakna te pawh ngaihthlak manhla tak an ni hlawm.
Ke ngata China ram kal thu te, Tuirial jail tang tlanchhuak thute han pho chhuah leh te pawh kha ṭhangtharte tan chuan thawnthu ngaihnawm a tling. Heng zawng zawng hi thumu hnu kaihthawh lehna satliah maiah ngaih tur a ni lova, history bung leh peng pakhatah pawm mai tur niin a lang. History hrim hrim pawh hi a nihna dik takah chuan thumu hnu ziak khawmna vek an ni. A pawi ber zawk erawh chu Politics hmanrua atan hman a, midang puhmawh leh dem nana hman hi a ni.
Kan hriat ṭheuh angin tunlai hian India Independence kum 75 na kumtluan awhin ram pumah hman mek a ni a. Ministry hrang hrangin anmahni zawn ṭheuhah a lawmna programme an siam mek a ni. Kum 90 zet zalenna sual chhunga ram tana thawh hlawk langsar tak tak leh langsar vak lo te pawh AIR leh DDK chuan nitin puanthar tur an nei ziah a ni. Zalenna sual avanga khaihlum, kahhlum, hliam tuara thi zui bakah hreawm taka lung in tangte chanchin tawikim tak nitina puanchhuah mekte hi British Sorkar tan chuan a ngaihnawm vak lovang a, thumu hnu kaihthawh lehna satliah maiah an ngai mai thei a ni.
A ni reng a, India history ziaktu sap pachal thenkhat Vincent Smith te, William Dalrymple-a te ziak dan leh India mi, historian langsar RS Tripathi, VD Mahajan leh midangte ziak duh dan pawh hi a inang lo hle.
Tun ṭumah hian thumu hnu kai tho lehin a taka thil thleng ṭhangtharte hriat turin han pholan ka tum a ni. Larsap lambun thu a taka tawngtu ngei, khatih laia DIPR&T Director Pu RL Thanzawna chuan sapṭawng mawl leh mawi takin a ziak a, chu chu Zoṭawngin a hnuaia mi ang hi a ni.
“Lt. Governor zin programme chu hriatlawk lohva hmanhmawh taka siam a ni a. DIPR&T office lam pawh hriattir kan ni lo. Khawi aṭangin emaw March 9, 1974 a Hortoki pana chhuah a tum thu ka lo hre ve a. Lt. Governor Secretary Pu Sharma nen ni 8 tlaiah inhmu in a zinnaah zui ṭul a tih leh tih loh ka zawt a. Lt. Governor chuan chawlh lai a nih avangin min tihbuai a hreh thu a lo sawi a. Mahse ṭul ka ti a nih erawh chuan keimah ngeiin Lt. Governor chu hmu se ṭhaa a hriat thu min lo hrilh a ni. Chumi ni vek tlai dar 6 chuan Raj Niwas-ah Pu SP Mukherjee chu ka han hmu ta a. A ni chuan a Secretary hnena a lo sawi tawh ang thovin chawlh a nih avangin min tihbuai a duh loh thu leh a zinnaah zui ve kher a phut loh thu min lo hrilh leh a. Mahse kei chuan kal ve ngei ṭula ka hriat avangin kal ve ka dil a, min lo phalsak a, mahse motor ken belh lo turin min hrilh a, motor remchang apiangah ka beh theih thu in ka chhang a ni.
March ni 9, zing dar 7 ah inpeih sa diamin Raj Niwas chu ka thleng a. Lt. Governor tan ambassador car buatsaih a nih laiin a chiangkuang lo tih an hriat chhuah avangin Chevelle car zawka kal turin hun tepter tawh takah an thlak leh hnuhnawh a. Kei leh Lt. Governor leh a private secretary Pu JK Kapoor-a chu Chevelle car hnungah kan ṭhu ho ta ran a. Governor ADC Pu Kanungo chu car hmalamah, driver bulah a chuang a, Raj Niwas chu zing dar 7 hnu hretah kan chhuahsan. Kan chhuak tur hi Raj Niwas staff ṭhenkhat leh PRO Pu LR Sailo te’n min vailiam a ni. Kawnpui chu zing dar 9:10 ah kan thleng a, Rest House-ah kan chawl hahdam a. Sorkar hnathawkte leh khawtlang hruaitute chuan phur takin Governor chu an lo hmuak a ni.
Kan bungrua leh car chu Kawnpui Rest House ah hnutchhiahin Larsap ho chuan kei, Pu Kapoor-a leh Driver te nen Hortoki lam panin Jeep-ah kan insawh thla a. SDPO Pu Lalthanmawia, ADC, Dy. Commissioner Aizawl aiawh, Kawnpuia Executive Engineer Pu AK Das-a leh Kawnpui Medical Officer Dr. Roy-a te’n kan hnungah jeep pahnihin min zui a. Hortoki chu zing dar 11 ah kan thleng thla a, a khaw mipuite chuan hlim leh phur takin min lo hmuak a ni. Rest House phuahchawp deuhah chuan Lt. Governor chuan thingpui a in a, Hortoki khaw mipuite harsatna leh sawi duhzawng an neih apiang a ngaihthlaksak a. Tichuan Damdiai a buhhmun, km 6 zeta hla chu ke in kan pan ta a. Loneitute leh khawtlang hruaitute nen titi ho in, hlawk zawka buhthar dan nia a hriatte a hrilh a. Hortoki khelmualah Larsap lawmna inkhawm hmang turin kan kir leh a.
He inkhawmah hian VCP chuan thu a sawi a, YMA lamthiamten hnam lam mawi tak an entir a. Khuallian chu a awrh sen loh parṭhi an awrh tir a, Mizo puan, Iptechei leh Sele ki an lo pe a, amah pawh a lawm hle a ni. An harsatnate a mit ngeia hmuhpuiin chinfelsak ngei a tum thu a sawi nghe nghe a ni. Furpui a lo thlen hmain an kham khawp buh pek a tiam a, mipuite chu sorkarah chauh innghat lova, mahni thar chhuah ring a intodelh turin a fuih bawk.
Sorkar chuan buh leh thlai thar kawngah te, sangha dil siam kawngah te leh hmasawnna kawng tinrengah theih anga anga hma a lak tur thu a hrilh a. Hortoki leh Kawnpui inkar kawng chu PWD kutah lut se a ṭhat zawk a beisei thu leh Hortoki-Meidum kawng chu EGS Scheme hnuaiah siam theih tur chi a ni em tih a lo zirchian tur thu a sawi bawk a ni.
Reilote kan chawlh hahdam hnuah tlai dar 3 ah chuan jeep hmangin Hortoki chu kan chhuahsan a. Kawnpui khua chu dar 3:45 ah kan thleng a. Khaw mipuite’n ropui takin Lt. Governor chu an lo lawm a, sikul naupang uniform ha te chu kawngsir tawn tawnah an lo intlar put a. Kawnpui kawtthlera a tlan lai te chuan Larsap chuanna motor chu pangparin an lo theh a. Convoy ground-a inkhawm buatsaihah darkar khat vel hun kan hmang zui a. Tihdan phung pangngai ang bawkin VCP-in thu a sawi a, hnam lam chi hrang hrang an entir a. Lt. Governor pawh tualzawlah an kai a, Cheraw te pawh chu a’n kan chhin ve lawp lawp a. Khaw mipuite hian sazuk ki an lo hlan bawk a ni.
Lt. Governor chuan ni tlak dawn ruai thleng Kawnpui chhunga sikul, khelmual leh mipui tui lakna hmun zawng zawng a fang kual a, tlai dar 5:30-ah Rest House kan thleng leh a. Hetah hian an khaw hotute nen minute 40 vel lai chu an inkawm ho leh a. Hemi hnu hian Rest House-ah Lt. Governor tana YMA te’n intihhlimna an buatsaih chu kan hmang leh a. He programme hi Kawnpui ME School (private) a an headmaster Pu Lalbiakthanga’n a kaihruai a, zan dar 10:30 ah kan bang fel thei chauh a. Thla eng nuam tak hnuaia chutiang hun hlimawm han hman chu Governor hian nuam a ti hle mai. Pu Kapoor-a, Pu Kanungo-a leh kei te chu pindan khatah kan thleng ho a, Lt. Governor ho chuan mu turin kan ṭin tlang ta a ni.
March ni 10, 1974, Pathianni a lo thlen chuan Lt. Governor chuan zingkarah Dispensary a tlawh a, zing dar 8:25 ah Rest House panin a kir a. Kawnpui khawtlang hruaitute nena chibai inbuka Aizawl pan tura kan invailiam chuan zing dar 8:30 a ri tawh a ni. Kei chu a laiah ṭhu in Lt. Governor chu car hnung ding lampangah a thu a, Pu Kapoor-a chu a veilamah. Pu Kanungo-a chu driver nen a hmaah an ṭhu ve thung.
Pu Mukherjee chuan Hortoki leh Kawnpui mipuite fakawm a tih thu leh a bik takin Kawnpui YMA Secretary Pu Lalbiakthanga chu programme hrang hrang han huaihawt vel thiam a tih viau thu motor-a chuan pah chuan a sawi chho bawrh bawrh a. Tui taka titi pahin a zin leh na tur programme te kan duang chhin vel a, chutihlai tak chuan thawklehkhatah silaimu hian kan car chuanna chu kawngpui sir veilam aṭang chuan a rawn deng ta zawt zawt mai a. An silai hman chu automatic a ni ngei tih a hriat theih. Pu Kapoor-a chu ring zetin “Bawk rawh u! Bawk rawh u!” tiin a au a. Kan vai chuan rang takin kan kun hniam a, Governor chu kan hliahkhuh tlat a. Silai a puak leh zawt zawt a, a hnu reivak lovah thawm chu a reh zui ve ta mai a. Zawi muangin kan dak chhuak a, fimkhur takin kan han hawi vel a, thisen tling kan hmu ta a. Lt. Governor ke ah leh Pu Kanungo banah silaimu chuan a lo deng fuh a lo ni. Kei chuan Lt. Governor chu ka pawm a, thisen a chhuah zui loh nan rawmawl chuan theih ang angin a hliam bulah chuan ka ṭawn khalh a. Pu Kapoor-a chuan a ṭanpui vat a, car kan tiding a. Pu Kanungo chuan a pistol phawiin vawi hnih khat chu a’n kap let a. Driver pawh chu car aṭang chuan a chhuk ve a, chutah car chu a hnung zawngin a lir ta! Car tiding turin Pu Kapoor-a chu ka au tuar tuar a, a ni lahin Lt. Governor hliam tuar a pawm avangin a che thei si lo. Tlema tlemah chetsualna dang kan tawng leh lo chauh a ni. Sana ka bih a, zing dar 9:15 chiah chiah a ni. Hetia kan inkahbuai vel hun chhung hian minute engemawzat a awh a ni.
Chutihlai chuan Police an lo thleng a, helte kap turin an dinhmun an siamrem a. Lt. Governor hmaa tlan pilot car pawh ramhnuaimite nen an lo inkap ve mek bawk a. Rei vaklo chu silai a puak ri leh dat dat a, engemaw hi ring takin a puak ri dur a. A hnua kan hriat leh danin police te nen an inkahnaah grenade in police an vawm a, a puah hmain police pakhat chuan a pet sawn hman hlauh a lo ni.
VIP vengtute chuan hun engemawchen an kap let a. Sipai nunchang zirna hmuna training chhuak tih takah Pu Kapoora chu ring tak takin “Bei r’u! Bei r’u” tiin a au va. Car aṭangin a chhuk a, police te chu beih let dan tur a hrilh mawlh mawlh a. Chutihlai chuan Lt. Governor leh keini chu thiar chhuak a, jeep-a chuan tir tumin Cinema Operator Pu Dey-a leh Lt. Governor driver Manga te chuan min lo buaipui mawlh mawlh a. Hmanhmawh taka car-a tlanpui chu ṭha zawk dawna ka hriat avangin kan tlan ta nghal a. Lt. Governor hliam buaipui turin ka bulah Pu Kapoor-a a ṭhu a, car seat hmaa ṭhu, hliam tuar Pu Kanungo buaipui turin Cinema Operator Dey-a a chuang ve bawk a. Lt. Governor duh dan angin Zemabawk sipai damdawi in kan pan a, zing dar 11-ah kan thleng a ni. Car-a chuan pah chuan kan han in en chiang a, driver Manga chu a kutphah a kak a, kei chu ka khel ding leh veiah thuk vak lo in kak a lo awm bawk a. Hospital kan thlen chuan doctor te’n rang takin min lo buaipui a. Lt. Governor chu kalsan theih a nih vel leh phone ka hmuh theih hnai ber hmangin thil thlen dan engkim Chief Secretary hnenah ka hrilh a ni.
Harsatna kan tawh chhung zawng hian Pu Mukherjee kha phili buai leh mangangin a awm hauh lo. Thihna kotlanga kan din lai pawhin hlau hmel vawi khat mah a pu lo. A hliam tawrh avangin a phun lova, a rum lo a, na tuar hmel a pu miah lo. Pu Kapoor-a nena kan rorelah inrawlh a tum lova, zawhna an zawh pawhin fiah felfai takin a chhang mai a ni. Hliam tuar ve tho Pu Kanungo-a’n a in ve hma chu tui far khat pawh a lem hmasa duh lo. Lt. Governor hian amah aia Kanungo chu damdawiina la lut hmasa turin a rawt hial a ni. Mizote ngaihsan em em “Tlawmngaihna” thuk tak chu Lt. Governor hian a lanchhuahtir chiang hle.
Car bangah chuan silaimu denna hnuhma 13 a lang a, vanneihthlak takin heng zinga tlemte chauh hian car bang hi a su tlang zo a ni. Kha aia car awm khauh lo deuh zawkah khan lo chuang ta ila chu, a chuang zawng zawng dam chhuak kan awm kher lovang. Lt. Governor chuanna car hmahruaitu leh hnungdawltu Security te khan rang takin chet la nghal lo se chu kan chuanna car hi tihchhiat vek emaw halral emaw a ni ngei ang le!”
Ni hnih khat hnu lawkah Pu Mukherjee hi in enkawl zui turin Calcutta lamah a chhuk nghal vat a. April 24, 1972 a Mizoram Larsap atana lakluh hi a lo let leh ta lo. Amah thlaktu Pu SK Chibber chu June 13, 1974 ah lakluh a ni ve ta thung.
- Zothankunga