Written by
Debbie Rinawmi

KALPHUNG

‘Kalphung’ han tih mai chuan hrilhfiahna hrang hrang awm thei mah se, mi nawlpui tana hriatthiam mai theih a ni a. Ṭawngkam khata han sawifiah mai pawh a har a, hrethiam em em si sawi fiah hleithei lote pawh an awm ang. JF-a chuan, “tih dan”, “inrel dan” ti tein a hrilhfiah a. “Thil eng emaw siam tura dan emaw thildang emaw zam” ti tein han hrilhfiah ila. Ṭhenkhat chuan kalphung chu kalphung a nihna ang hian an hrethiam em em zawk. “Kan kalphung a dik lo a lawm” te kan ti mai ṭhin a. Ni e, sawrkar a awm a, mipuite kan awm a, kalphung a awm bawk. Sawkar ṭha leh ṭha lo siam tur chuan kalphung leh mipuiteah a innghat ti ila kan sawi sual awm lo ve. Kalphung a ṭhat chuan chumi mil chuan mipuite an inher rem mai a, kalphung ṭha zawmtu tur chu mipuite an ni.

KALPHUNG ṬHA, SAWRKAR ṬHA…
Sawrkar ṭhaah chuan kalphung ṭha a awm a, chu kalphungah chuan remna leh muanna a awm a, mipuite himna leh zalenna a awm ṭhin. India ram chhungah Delhi hi Arvind Kejriwal a CM hnuah heti lam hawi zawnga a ṭha lama sawi hlawh an ni a. Inrelbawl dan leh kalphung ṭha tak tak an nei a. Tarlan hmaih hauh loh tur chu kalphung ṭhatna hmun apiangah pawl emaw hnam emaw tlem zawk leh chak lo zawk (minorities) ngaihsak ṭhin an ni.

Delhi ah khuan mimal zirna in sikul (private schools) ah zaa sawmhnih leh panga (25%) chu mi rethei leh chanhai zawkte tana dah hran a ni. Delhi zirna sawi changa awhawm em em mai ṭhin chu ‘happiness curriculum’ an tih hi a ni. Pawl khat aṭanga pawl riat zirlaite tana Government of Delhi-in a duan a ni a. A tum ber chu rilru hriselna lam a ni a, tihdan hrang hrang, heng - Social-Emotional Learning, critical thinking, problem solving leh a dang te hi hman an ni. Heng ah hian thinlunga a thawh dan (emotions) te, thil chik zawka ngaihtuah thiamnate hi ngaihpawimawh a ni a. Hei hian lehkha an zir chhohna leh hringnun an hmachhawnna kawngah thui takin a ṭha zawngin rah a thlen a ni. Library tam em emte khuan zirna lamah hma a sawntirin kalphung an neih ṭhatzia a tarlang.

An e-learning program te tak hi aw! He program hi Covid hripui len laia Kejriwal-a sawrkarin Delhi-a sawrkar sikulte tana a buatsaih a ni a. He online class hlawhtlinna em em chu ram hrang hrang 20 aṭangin chhimtu/thlirtu an awm ṭhin a, chung zingah chuan ram changkang leh hmasawn kan tih heng - UK, USA, Germany, Singapore, New Zealand, Canada te pawh hi an tel a ni. Tun hma chuan keini ram ang thoin an ramah pawh sawrkar sikul aiin mimal sikulin result an nei ṭha zawk ṭhin a, mahse tunah chuan an sawrkar sikul aṭangin technical entrance-a inziak tling pawh mimal sikul aiin an tam tawh zawk. Chhun chaw tihtawp a nih lai pawha kalphung thar an siam a, naupang nuai riat chuang chhun chaw an pekte pawh hi a ropui hle. Ni e, sawrkar sikula kal tam zawk chu chhungkaw harsa tak aṭanga kal an ni tlangpui bawk si. Hei hian a entir chu mi rethei zawkte an ngaihsak tih a ni.

India ramah zirna hi ṭhuang hnihin a kal ṭhin a - mi hausa leh neinung leh mi nawlpuite. Hengte pawh hi sapho min awpna rahte pawh kan ti thei ang chu. Sawkar sikul leh mimal sikul inkara inthlauhna hi a awm reng a, chu tak chu Kejriwal-a sawkar hian Delhi-ah chuan a ṭhiat ta a.Mi retheite luhna sikul ni ṭhin kha kalphung thar ṭha mi an han duan tak tak chuan mi hausa pui pui chu sawi loh an online class te pawh ram hrang hrang aṭangin an chhim ta chu a ni. An sawrkar chuan zirna atan hian sawkar budget zaa sawmhnih panga ngawt an pawt peng a ni.

KEINI PAWH…
Keini ramah pawh kalphung duhthusam lutuk lote awm bawk mah se, chhe vek zawng kan ni lo ve. Ram dangah an inrelbawl dan leh hmasawn dan zir chiangin mithiamte pawh an kal fo a, entawn dan leh thlir dan mai pawh hi tam tak a awm thei thung ang. Kan ramah hian mi hlawhtling tak tak leh mithiam tak tak pawh ṭhahnem tak an awm, kalphung ṭha lehzual hnuaiah heng kan mithiamte pawh hi an thiamna ṭangkai lehzuala an hman theih a rinawm. Mithiam kan neih ṭhenkhatte chu ram kalphung ṭha zawk hnuaiah an thiamnate mi dang, ram dang, hnam dang tan an sawr chhuak nguah nguah a, a uiawm hle. Ram kalphung ṭha nei baka khawizu leh hnute tui luanna ram a awm chuang dawn em ni?

-Debbie Rinawmi