BAIRABI HYDEL PROJECT KHA AW!
A KAMKEUNA:
Kum 1962, December thla khan Mizorama kawlphetha awm hmasa ber chu 75 kW Diesel Generator (DG) set hmangin Aizawlah chhit ṭan a ni a.
Khatih laia generation capacity kan neih chu 145 kW chauh a la ni. Power & Electricity Department hi 1975 khan State PWD hnuaia awm chungin Superintending Engineer kaihhruainaa din ṭan a ni a. Kum 1980 khan State PWD aṭangin a indang ve chauh a ni. Khatih lai khan Superintending Engineer 1 hnuaiah Divisions 4 leh Sub-Divisions 13 chauh a la awm.
Kum 1983 aṭang khan full-fledged-in Chief Engineer kaihhruaina hnuaiah a hranin a awm ṭan a, a hma zawng khan PWD hnuaiah a awm ṭhin a ni. Tunah kum 38 a nihna a ni mek, kum 2008 aṭang khan Engineer-in-Chief kaihhruaina hnuaiah a awm ve ta a. A inrelbawlna kawnga hotu lu ber erawh Secretary (Power) to the Govt. of Mizoram a ni. A hnuaiah hian Engineer-in-Chief awmin Chief Engineer (RE) & Chief Engineer (Civil) bakah field Chief
Engineers 2 leh puibawmtu dang Superintending Engineers 19; Executive Engineers 21 & Sub-Divisional Officers 52 lai an awm tawh bakah ni tin darkar 24x7 chhung thawk chi eng emaw zat an awm bawk. He department pawimawh tak hian consumers 259961-te hnenah kawlphetha a pe mek a ni. 18th Electric Power Survey-in a tarlan danin Mizoram hian kawlpheta a mamawh zat chu 201MW a ni a, hetih laia kawlphetha a pek theih zat chu 152.89 MW niin mamawh san lai ber Peak demand erawh 110MW a ni. Hengte hi Mizoram State ta bik Hydel Stations 29.35MW leh Tuirial HEP 60MW-te tel lova chhut a ni.
Mizoram kawlphetha mamawhte hi Central Sector Generating Stations (CSGS) heng- North Eastern Power Corporation Limited (NEEPCO), National Hydroelectric Power Corporation Limited (NHPC), National Thermal Power Corporation Limited (NTPC), ONGC-te aṭanga kan châwk luh a ni a, Mizoram hian Hydel Generation Stations 11 neiin 29.35MW chauh kan siam chhuak ve a ni.
State Load Despatch Centre aṭanga report ṭhin danin, Mizoramin power kan hman tam lai berin 113.30 MW -115MW te a ni a. Kan hman tlem laiin 39.89 MW leh a aia tlem te a ni. Kan hman tam lai ber 113.30 MW-ah hian Tuirial HEP NEEPCO aṭanga hmuh 58.36 MW te, Serlui B Small Hydel Project aṭanga siam chhuah 4 MW te, Kau Tlabung Mini Hydel Project aṭanga siam chhuah 1 MW te, Tlungvel Solar Plant aṭanga siam chhuah 1.80 MW te, Maicham-II Small Hydel Project aṭanga siam chhuah 1 MW te, Teirei Mini Hydel Project aṭanga siam chhuah kilo watt 650 te, Tuipui Micro Hydel Project aṭanga siam chhuah 200kW,-te a tel a. Hetiang zawng zawng chhut hian tualchhung aṭanga siam chhuah zawng zawng chu 67.01 MW a tling ve ta hial a ni.
BAIRABI HYDEL PROJECT KHA?
Inthlanpui emaw inthlan kahpah (bye election) apianga sawi hlawh tak bairabi hydel project hi belchiang lawk teh ang.
Bairabi Dam hi lei chhun khah hmanga khuah tura tih a ni a, a san zawng hi 67m (220 ft) a sei zawng 182m (597ft) niin Power Station Turbines 2x40MW Inst. capacity 80MW tura ruahman a ni.
Bairabi Hydel Project hi 120 MW project niin Brig Ṭhenphunga Sailo khan Mizoram People's Conference Ministry lai khan bul a ṭan a. National Hydroelectric Power Corporation-in survey & investigation of Detailed Project Implementation chu 1982 khan a thawk ṭan a. NHPC hian feasibility reports & field investigations chu kum , 1982-83 chhungin a theh lut hman a ni.
Kum 1984 khan Sorkar inthlakin Pu Lalthanhawla kaihhruai congress ministry a lo ding a. Techno-Economic Clearance, Forest & Environment Clearance chu hlawhtling takin zawh fel a ni a. Chumi hnuah Brahmaputra Board kutah awmin investigation tinawn leha 120 MW chu 80 MW-ah tihniam tura thurawn pek nghal a ni a, chumi hnuah DIPR theh lut tura tih a ni.
Kum 2000-ah Pu Zoramthanga kaihhruai Mizo National Front Ministry a lo ding a. Techno-Economic Clearancea & Forest Environment Clearances chu hmuh fel thlap a ni nachungin a khuahna tur ber sum senso a awm loh avangin dah rih (kept in abeyance) a ni ta a.
Kum 2008-ah Pu Lalthanhawla kaihhruai Congress Ministry a lo ding leh a. Pu Hawla, hian bawhzui lehin Mizoram Sorkar leh Sikaria Power Ltd, Kolkata-te chuan August 10, 2012 khan MoU an ziak a. Mahse, tun thlengin tuikhuah a ni zui ta lo. Hei hi a chhan chiang taka hriat a har hle.
Kum 2013-2018 khan Pu Hawla Ministry bawkin Sorkarna a chang a, mahse, Bairabi Dam lam thawm chu a reh chho ta tial tial a. 2018 inthlanah Pu Zorama Ministry lo ding lehin Covid-19 hripuiin khawvel min phek nuai tak chiam avangin kumin 2021 thleng pawhin khaw dang hawi hleih theih a ni ta lo.
Kum 1982-2021 inkar kum 39 chhung khan Bairabi Dam hlawhtling thei lo mah se, hydel project & thermal project te nau neuh neuh 11 lai kan nei hman a; tualchhunga kawlphetha kan siam chhuah zat chu 67.01 MW hial a tling ve ta. Mizoramin kawlphetha a mamawh zat 201 MW aṭanga chhutin kan la intodelh lo hle a, a bak zawng hi chu Central Sector Generating Stations (CSGS) hrang hrang aṭanga kan lei a ngai ṭhin a ni. Tichuan, kawlphethaa kan la intodelh lohna chu zat chu 133.99 MW lai a ni.
Bairabi Dam ruahmanna 120 MW kha hlawhtling ta se, tuna tualchhung aṭanga siam chhuah 67.01 MW nen belhkhawm chuan 187.01 MW a ni a; kan mamawh 201MW aṭanga kan indaih lohna hi 13.99 MW chauh a ni tawh a, kan intodelh tih theih tluk a ni ang.
A TLANGKAWMNA:
Bairabi tuikhuah chungchang chu kan hre chiang ta. Inthlan boruak a awm apianga thawka phita Brig. T. Sailo hmalakna chhunzawm duh lo anga kan ministry chelhtute apiang mawhpuh thawm a awm ṭhin hi a dik lo hulhual tih chu a chiang ta hle.
Pu Hawla leh Pu Zorama pawh hian Bairabi dam kha an ngaihsakin an chhunzawm reng a ni tih chu hai rual a ni lo. Mahse, central leh state-ah pawh sum harsatna avangin project & scheme lian tham kalpuia tihhlawhtlin a harsat avangin kan hruaitute hian hma lak zui vak a harsa an ti niin a ngaih theih.
Hetihlai karah mipui lam lah hian project/scheme bunna hmun tur ram a thlawna pek aiin LSC lem siam chawp hmanga zángnadawmna hmuh ṭawk ṭawk tum deuh hlir kan ni hlawm vei nen. Kristian 95.3% awmna State nih hi kan phu (qualified) thlawt lo tih i hre mawlh ang u.
Kawlphethaah kan la intodelh loh êm avangin kum 2013-2014 aṭanga kumin kum kal lai 2020-2021 inkar chhung zawnga Central Sector Generating Stations (CSGS) hrang hrang aṭanga kkawlphetha kan leina leiba chu chêng vaibelchhe 47.21 a ni mek a; Mizorama mihring awm zat nuai 12.6-a kan insem ṭheuh chuan mimal tinin Rs. 392/- ṭheuh êng chhit man (electricity bill) leibá kan nei a ni tihna a nih chu! Sorkar leibá kan tih fo hi CM leh a kaihhruai ministry leh department-te chauh kan burbun tur a ni lo va, mipui tan veka hman ral (utilised) a nih ṭhin avangin kawlphetha man bik phei hi chu kan zavaia bat tlingkhawm a ni tihna tluk a ni. Chuvangin, zoram mipuite hian heng kan leibáte hi a awmzia hre chiang lehzual ila, helhkam berah nei ṭheuh ila, Rs. 392/- ṭheuh han thehkhawm ta ila chuan cheng vaibelchhe 47.21 hi kan tlin mai tur a. Sorkar hi mipui siam a ni a; mipuite hi sorkar avanga awm thei kan ni. Hei ngei hi a lo ni democracy ram ropuina chu! Myanmar-a kan unaute pawhin hei ngei hi neih ve tuma an beih mek chu a ni e.
NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).
Dr. C. Lalrampana